मौर्योत्तर काळ (Post-Mauryan Period)

१. शुंग घराणे (Shunga Dynasty): इ.स.पू. १८५ - ७३

• संस्थापक: पुष्यमित्र शुंग. (हा शेवटचा मौर्य सम्राट 'बृहद्रथ' याचा सेनापती होता. त्याने बृहद्रथाची हत्या करून शुंग वंशाची स्थापना केली).

• महत्त्व:

• यांनी वैदिक धर्माचे पुनरुज्जीवन केले. पुष्यमित्राने दोन अश्वमेध यज्ञ केले.
• सांचीच्या स्तुपाचे तोरण आणि कठडे (Railings) शुंग काळात बांधले गेले.
• प्रसिद्ध व्याकरणकार पतंजली (ज्यांनी 'महाभाष्य' लिहिले) हे पुष्यमित्राच्या दरबारात होते.
• मनुस्मृतीची रचना याच काळात झाल्याचे मानले जाते.

• अग्निमित्र: कालिदासाच्या 'मालविकाग्निमित्रम' या नाटकाचा नायक अग्निमित्र हा शुंग राजा होता.

२. कुषाण घराणे (Kushana Dynasty)

हे मूळचे मध्य आशियातील 'युए-ची' टोळीचे होते.

सम्राट कनिष्क (Kanishka): (इ.स. ७८ - १०१)

कुषाण वंशातील हा सर्वात महान राजा होता.

• शक संवत (Saka Era): कनिष्काने इ.स. ७८ मध्ये राज्यारोहणावेळी 'शक संवत' सुरू केले. आजही भारत सरकार हे अधिकृत कॅलेंडर म्हणून वापरते.
• राजधानी: पुरुषपूर (पेशावर) आणि मथुरा.
• बौद्ध धर्म: कनिष्काच्या काळात काश्मीरमधील कुंडलवन येथे चौथी बौद्ध परिषद भरली. तिथेच बौद्ध धर्माचे 'हिनायान' आणि 'महायान' असे विभाजन झाले.
• कला (Gandhara Art): कनिष्काच्या काळात गांधार कला शैली विकसित झाली. यात बुद्धांच्या मूर्ती ग्रीक देवतांसारख्या (अपोलो) बनवल्या गेल्या.
• विद्वान: अश्वघोष (बुद्धचरित लेखक), चरक (आयुर्वेद तज्ज्ञ - चरक संहिता) हे कनिष्काच्या दरबारात होते.
• सिल्क रूट (Silk Route): चीनमधून युरोपकडे जाणाऱ्या प्रसिद्ध रेशीम मार्गावर कुषाणांचे नियंत्रण होते, ज्यामुळे त्यांना प्रचंड आर्थिक फायदा झाला.

३. सातवाहन घराणे (Satavahana Dynasty) - MPSC Special Focus

• ओळख: हे महाराष्ट्रातील पहिले ज्ञात राजघराणे आणि साम्राज्य मानले जाते. पुराणात त्यांना 'आंध्रभृत्य' म्हटले आहे.

• कालखंड: इ.स.पू. २३० ते इ.स. २३० (सुमारे ४५० वर्षे राज्य).

• राजधानी: प्रतिष्ठान (पैठण), जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर. सुरुवातीला राजधानी अमरावती (आंध्र) येथे असावी.

• संस्थापक: सिमुक (Simuka).

महत्त्वाचे राजे:

1. सातकर्णी प्रथम: सातवाहन सत्तेचा खरा संस्थापक. त्याने 'दक्षिणापथपती' ही पदवी धारण केली. त्याची राणी नागनिका हिचा जुन्नर येथील 'नाणेघाट शिलालेख' प्रसिद्ध आहे, ज्यात सातवाहनांच्या यज्ञांची माहिती मिळते.
2. राजा हाल: हा मोठा कवी होता. त्याने 'गाथासप्तशती' हा ग्रंथ 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेत रचला. हा मराठी भाषेचा पूर्वज मानला जातो. गुणाढ्य (बृहत्कथा लेखक) हा त्याच्याच दरबारात होता.
3. गौतमीपुत्र सातकर्णी (इ.स. १०६ - १३०):
   • हा सातवाहनांचा सर्वात पराक्रमी राजा मानला जातो.
   • नाशिकच्या शिलालेखात त्याचे वर्णन 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' (ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले आहे) असे केले आहे.
   • त्याने शकांचा राजा 'नहपान' याचा पराभव केला. याचे पुरावे नाशिकजवळ जोगलटेम्भी येथे सापडलेल्या नाण्यांवरून मिळतात (एका बाजूला नहपानाचा चेहरा आणि त्यावर गौतमीपुत्राची मुद्रा).
   • त्याने आपल्या नावापुढे आईचे नाव (गौतमी) लावण्याची प्रथा सुरू केली.
4. यज्ञश्री सातकर्णी: हा शेवटचा महत्त्वाचा राजा. त्याच्या नाण्यांवर जहाजाचे चित्र आहे, जे सातवाहनांचा परदेशाशी असलेला व्यापार दर्शवते.

४. सातवाहन कालीन संस्कृती आणि व्यापार

• सामाजिक स्थिती: समाज पितृसत्ताक असला तरी स्त्रियांचे स्थान उच्च होते (उदा. राजांच्या नावापुढे आईचे नाव - गौतमीपुत्र, वसिष्ठीपुत्र). नागनिका राणीने राज्यकारभार पाहिला होता.

• व्यापार: महाराष्ट्राचा रोमशी मोठा व्यापार चालत असे.

• महत्त्वाची व्यापारी केंद्रे: सोपारा (ठाणे), कल्याण, चौल, पैठण, तेर (उस्मानाबाद), कोल्हापूर (ब्रम्हपुरी).
• नाणी: सातवाहनांनी शिसे (Lead), तांबे आणि पोटीन (Potin) धातूंची नाणी वापरली. सुवर्णनाणी दुर्मिळ होती.

• स्थापत्यकला (Architecture):

• कार्ले, भाजा, बेडसे, नाशिक आणि कान्हेरी येथील कोरीव लेणी सातवाहन काळात खोदली गेली.
• कार्ले (पुणे) येथील चैत्यगृह हे भारतातील सर्वात मोठे चैत्यगृह आहे.