गुप्त साम्राज्य आणि वर्धन घराणे (Gupta & Vardhan Empire)

१. गुप्त साम्राज्य: सुवर्णकाळ (The Golden Age)

• कालखंड: इ.स. ३२० ते इ.स. ५५०.

• महत्त्व: गुप्त काळाला प्राचीन भारताचा 'सुवर्णकाळ' (Golden Age) मानले जाते. कारण या काळात कला, साहित्य, विज्ञान आणि स्थापत्यशास्त्रात प्रचंड प्रगती झाली.

• संस्थापक: श्रीगुप्त (मूळ पुरुष). परंतु चंद्रगुप्त प्रथम (इ.स. ३१९-३३५) हा खरा संस्थापक मानला जातो. त्याने 'महाराजाधिराज' ही पदवी धारण केली आणि 'गुप्त संवत' (Gupta Era) सुरू केले.

महत्त्वाचे सम्राट:

• समुद्रगुप्त (इ.स. ३३५ - ३७५):
  • इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी त्याला 'भारताचा नेपोलियन' म्हटले आहे.
  • त्याचा दरबारी कवी 'हरिषेण' याने 'प्रयाग प्रशस्ती' (अलाहाबाद स्तंभलेख) लिहिली, ज्यात त्याच्या विजयांचे वर्णन आहे.
  • तो संगीतप्रेमी होता (नाण्यांवर त्याला विणा वाजवताना दाखवले आहे).
• चंद्रगुप्त दुसरा (विक्रमादित्य) (इ.स. ३७६ - ४१५):
  • याने शकांचा पूर्णपणे नायनाट केला, म्हणून त्याला 'शकारी' म्हणतात.
  • त्याच्या दरबारात 'नवरत्ने' (उदा. कालिदास, वराहमिहीर, अमरसिंह, धन्वंतरी) होती.
  • चिनी प्रवासी फाहियान (Fa-Hien) याने याच्या काळात भारताला भेट दिली.
• कुमारगुप्त: याने प्रसिद्ध नालंदा विद्यापीठाची स्थापना केली.
• स्कंदगुप्त: याने 'हूण' (Hunas) या परकीय आक्रमकांना पराभूत करून भारताचे रक्षण केले.

२. गुप्तकालीन संस्कृती आणि विज्ञान (Culture & Science)

• साहित्य: कालिदास (शाकुंतलम, मेघदूत, रघुवंश), विशाखादत्त (मुद्राराक्षस), विष्णू शर्मा (पंचतंत्र).
• विज्ञान:
  • आर्यभट्ट: 'आर्यभटीय' ग्रंथ लिहिला. शून्य (Zero) आणि पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते हे त्यांनी सांगितले.
  • वराहमिहीर: 'बृहत्संहिता' हा खगोलशास्त्रावरील ग्रंथ.
  • मेटलर्जी: दिल्ली येथील मेहरूलीचा लोहस्तंभ (Iron Pillar) आजही गंजलेला नाही, हे गुप्तकालीन रसायनशास्त्राचे उत्तम उदाहरण आहे.
• कला: अजिंठा येथील लेण्यांमधील चित्रकला (काही गुहा) आणि देवगडचे दशावतार मंदिर (नागर शैलीची सुरुवात).

३. वाकाटक घराणे - महाराष्ट्र संदर्भ (Vakatakas: Maharashtra Focus)

गुप्त साम्राज्याचे समकालीन असलेले हे घराणे विदर्भ (नागपूर/वाशीम) भागात राज्य करत होते. MPSC साठी हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

• संस्थापक: विंध्यशक्ती.
• महत्त्वाची घटना: गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त दुसरा याने आपली मुलगी प्रभावतीगुप्ता हिचा विवाह वाकाटक राजा दुसरे रुद्रसेन याच्याशी लावून दिला. (रुद्रसेनच्या मृत्यूनंतर प्रभावतीने राज्यकारभार पाहिला).
• अजिंठा लेणी: अजिंठा येथील गुहा क्रमांक १६, १७ आणि १९ चे काम वाकाटक राजा हरिषेण याच्या मंत्र्याने (वराहदेव) केले.

४. वर्धन साम्राज्य (Vardhan / Pushyabhuti Dynasty)

सहाव्या शतकात गुप्त साम्राज्याच्या पतनानंतर उत्तर भारतात वर्धन घराणे प्रबळ झाले.

हर्षवर्धन (Harshavardhana): इ.स. ६०६ - ६४७

• राजधानी: ठानेश्वर वरून कन्नौज येथे हलवली.

• साहित्य प्रेम: हर्ष स्वतः विद्वान होता. त्याने 'रत्नावली', 'प्रियदर्शिका' आणि 'नागानंद' ही तीन संस्कृत नाटके लिहिली.

• बाणभट्ट: हर्षाचा दरबारी कवी. त्याने 'हर्षचरित' (चरित्र) आणि 'कादंबरी' हे ग्रंथ लिहिले.

• ह्युएन त्संग (Hiuen Tsang): हा प्रसिद्ध चिनी प्रवासी हर्षाच्या काळात भारतात आला. त्याने 'सी-यू-की' हा प्रवासवर्णन ग्रंथ लिहिला. तो नालंदा विद्यापीठात शिकला.

• कुंभमेळा: प्रयाग (अलाहाबाद) येथे दर ५ वर्षांनी दान-धर्म संमेलन भरवण्याची प्रथा हर्षाने सुरू केली, ज्याचे रूपांतर कुंभमेळ्यात झाले असे मानले जाते.

५. नर्मदा लढाई - महाराष्ट्र संदर्भ (Battle of Narmada)

ही घटना MPSC साठी सर्वात महत्त्वाची आहे.

• सम्राट हर्षवर्धन संपूर्ण उत्तर भारत जिंकून दक्षिण भारताकडे वळाला.
• नर्मदा नदीच्या काठावर त्याचा सामना महाराष्ट्रातील चालुक्य राजा 'दुसरा पुलकेशी' (Pulakeshin II) याच्याशी झाला (इ.स. ६१८).
• परिणाम: दुसऱ्या पुलकेशीने हर्षाचा पराभव केला आणि त्याला दक्षिणेत येण्यापासून रोखले.
• या विजयाचा उल्लेख पुलकेशीच्या 'ऐहोळे शिलालेखात' (Aihole Inscription) आढळतो.