मध्ययुगीन भारत - दिल्ली सुलतानशाही (Delhi Sultanate)

विषय: मध्ययुगीन भारत - दिल्ली सुलतानशाही (Delhi Sultanate)

कालखंड: इ.स. १२०६ ते इ.स. १५२६ (सुमारे ३२० वर्षे)

या काळात ५ प्रमुख राजघराण्यांनी दिल्लीवर राज्य केले:

1. गुलाम वंश (Slave Dynasty)
2. खिलजी वंश (Khilji Dynasty)
3. तुघलक वंश (Tughlaq Dynasty)
4. सय्यद वंश (Sayyid Dynasty)
5. लोदी वंश (Lodi Dynasty)

---

१. गुलाम वंश (Slave / Mamluk Dynasty): १२०६ - १२९०

कुतुबुद्दीन ऐबक (१२०६-१२१०):

• संस्थापक: हा मोहम्मद घोरीचा गुलाम होता. त्याने दिल्ली सुलतानशाहीची स्थापना केली.
• लाखबक्ष: तो अत्यंत दानशूर होता, म्हणून त्याला 'लाखबक्ष' (लाखो देणारा) म्हणत.
• स्थापत्य: दिल्लीतील 'कुतुबमिनार'चे बांधकाम त्याने सुरू केले (जे इल्तुतमिशने पूर्ण केले). तसेच अजमेरचा 'अढाई दिन का झोपडा' बांधला.

इल्तुतमिश (१२१०-१२३६):

• याला सुलतानशाहीचा 'खरा संस्थापक' मानले जाते.
• चहलगानी (Turkan-i-Chahalgani): त्याने ४० तुर्की सरदारांचा गट (चाळीसा) तयार केला.
• इक्ता पद्धत (Iqta System): जमिनीच्या बदल्यात सैनिकांना पगार देण्याची किंवा महसूल गोळा करण्याची पद्धत सुरू केली.
• त्याने दिल्लीला अधिकृत राजधानी बनवले.

रझिया सुलतान (१२३६-१२४०):

• MPSC Fact: दिल्लीच्या गादीवर बसणारी पहिली आणि एकमेव मुस्लिम महिला शासक.

गियासुद्दीन बलबन (१२६६-१२८७):

• रक्त आणि लोह (Blood and Iron) धोरण: विरोधकांना कठोर शिक्षा करणे.
• त्याने 'चहलगानी' (४० सरदारांचा गट) नष्ट केला.
• सिजदा आणि पैबोस: राजाला साष्टांग नमस्कार करणे आणि राजाचे पाय चुंबणे या इराणी प्रथा सुरू केल्या.

---

२. खिलजी वंश (Khilji Dynasty): १२९० - १३२०

सर्वात कमी काळ राज्य करणारे घराणे.

अलाउद्दीन खिलजी (१२९६-१३१६):

• बाजार नियंत्रण धोरण (Market Control Policy): वस्तूंचे भाव निश्चित केले. काळाबाजार रोखण्यासाठी 'शहाना-ए-मंडी' अधिकारी नेमला.
• दाग आणि हुलिया: घोड्यांना डाग देण्याची आणि सैनिकांची नोंदणी (हुलिया) करण्याची पद्धत सुरू केली.
• दक्षिण मोहीम: दक्षिणेत स्वारी करणारा हा पहिला सुलतान होता. त्याचा सेनापती 'मलिक काफूर' याने देवगिरी (महाराष्ट्र), वारंगल आणि मदुराईपर्यंत विजय मिळवला.
• MPSC Context: महाराष्ट्रातील यादवांचा राजा 'रामचंद्र देव' याचा त्याने पराभव केला होता.
• अमीर खुसरो: हा प्रसिद्ध कवी (तूत-ए-हिंद) त्याच्या दरबारात होता.

---

३. तुघलक वंश (Tughlaq Dynasty): १३२० - १४१४

सर्वात जास्त काळ राज्य करणारे घराणे.

मोहम्मद बिन तुघलक (१३२५-१३५१):

• अत्यंत विद्वान पण 'लहरी राजा' (Wise Fool) म्हणून ओळखला जातो.
• ५ प्रयोग (जे अयशस्वी झाले):
  1. राजधानी स्थलांतर: दिल्लीवरून दौलताबाद (देवगिरी-महाराष्ट्र) आणि पुन्हा दिल्ली.
  2. सांकेतिक चलन (Token Currency): तांब्याची नाणी पाडली, पण बनावट नाणी वाढल्याने योजना फसली.
  3. दोआब मध्ये कर वाढ.
  4. खुरासान मोहीम.
  5. कराचील मोहीम.
• इब्न बतूता: हा मोरोक्कन प्रवासी त्याच्या काळात भारतात आला होता.

फिरोज शहा तुघलक (१३५१-१३८८):

• याने अनेक कालवे (Canals) आणि शहरे (उदा. फिरोजपूर, फिरोजाबाद, जौनपूर) वसवली.
• दिवाण-ए-खैरात: गरिबांच्या मदतीसाठी आणि लग्नासाठी विभाग.
• दार-उल-शफा: मोफत रुग्णालय.
• त्याने ब्राह्मणांवरही 'जिझिया' (Jizya) कर लावला.

---

४. लोदी वंश (Lodi Dynasty): १४५१ - १५२६

हे भारतावर राज्य करणारे पहिले 'अफगाण' (पठाण) घराणे होते.

सिकंदर लोदी:

• त्याने १५०४ मध्ये 'आग्रा' हे शहर वसवले आणि तिथे राजधानी हलवली.
• जमीन मोजण्यासाठी 'गझ-ए-सिकंदरी' हे माप सुरू केले.

इब्राहिम लोदी (शेवटचा सुलतान):

• हा अत्यंत अहंकारी होता.
• पानिपतची पहिली लढाई (१५२६): बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव करून त्याला ठार मारले आणि भारतात 'मुघल सत्तेची' स्थापना झाली.
• युद्धभूमीवर मरणारा हा सुलतानशाहीतील एकमेव सुलतान होता.

---

५. सुलतानशाहीतील प्रशासन आणि संस्कृती

• वजीर: पंतप्रधानासारखे पद (महसूल आणि वित्त विभाग).
• कुतुबमिनार: सुफी संत कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी यांच्या स्मरणार्थ बांधला गेला.
• संगीत: अमीर खुसरोने 'सतार' आणि 'तबला' या वाद्यांचा शोध लावला असे मानले जाते.