भारताच्या इतिहासातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्यांपैकी एक. पानिपतच्या पहिल्या लढाईने भारतात मुघल सत्तेची स्थापना झाली.

१. प्रमुख मुघल सम्राट (Chronology)

१. बाबर (१५२६ - १५३०)

• संस्थापक: भारताती मुघल सत्तेचा संस्थापक. तो मूळचा 'फरगाना' (मध्य आशिया) येथील होता.
• पानिपतची पहिली लढाई (२१ एप्रिल १५२६): बाबर वि. इब्राहिम लोदी. बाबरने 'तुलुगमा' पद्धत आणि तोफखाना वापरून विजय मिळवला.
• खानवाची लढाई (१५२७): राणा सांगाचा पराभव केला. या युद्धानंतर त्याने 'गाझी' ही पदवी धारण केली.
• तुझुक-ए-बाबरी: बाबरने स्वतःचे आत्मचरित्र (बाबरनामा) तुर्की भाषेत लिहिले.

२. हुमायून (१५३० - १५४० आणि १५५५ - १५५६)

• बाबरचा मुलगा. त्याचे नशीब खडतर होते.
• शेरशाह सुरीशी संघर्ष: चौसा (१५३९) आणि बिलग्राम/कन्नौज (१५४०) च्या युद्धात शेरशाह सुरीने हुमायूनचा पराभव केला, त्यामुळे हुमायूनला १५ वर्षे भारतातून पळून जावे लागले.
• १५५५ मध्ये त्याने पुन्हा दिल्ली जिंकली, पण १५५६ मध्ये दिल्लीतील ग्रंथालयाच्या (शेरमंडल) पायऱ्यांवरून पडून त्याचा मृत्यू झाला.

३. अकबर (१५५६ - १६०५)

• हुमायूनचा मुलगा. वयाच्या १३ व्या वर्षी सत्तेवर आला (पालक: बैराम खान).
• पानिपतची दुसरी लढाई (१५५६): अकबर (बैराम खान) वि. हेमू (विक्रमादित्य). अकबराचा विजय.
• राजपूत धोरण: मैत्री आणि वैवाहिक संबंधांचे धोरण (उदा. जोधाबाईशी विवाह).
• दीन-ए-इलाही: १५८२ मध्ये सर्व धर्मांतील चांगल्या तत्त्वांचे एकत्रीकरण करून हा नवीन पंथ स्थापन केला.
• नवरत्ने: बिरबल, तानसेन, तोडरमल, मानसिंग, अबुल फझल, फैजी इ.

४. जहांगीर (१६०५ - १६२७)

• मूळ नाव: सलीम.
• न्यायाची साखळी (Zanjir-i-Adil): त्याने आग्र्याच्या किल्ल्यात न्यायासाठी सोन्याची साखळी लावली होती.
• चित्रकला: जहांगीरचा काळ हा 'मुघल चित्रकलेचा सुवर्णकाळ' मानला जातो.
• कॅप्टन हॉकिन्स आणि सर थॉमस रो (इंग्रज वकील) त्याच्या दरबारात आले होते.

५. शहाजहान (१६२८ - १६५८)

• मूळ नाव: खुर्रम.
• स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ: त्याने ताजमहाल (मुमताजच्या आठवणीत), लाल किल्ला (दिल्ली), जामा मशीद आणि मयूर सिंहासन (Peacock Throne) बनवले.
• शेवटी त्याचा मुलगा औरंगजेब याने त्याला आग्र्याच्या किल्ल्यात कैदेत ठेवले.

६. औरंगजेब (१६५८ - १७०७)

• पदवी: आलमगीर. त्याला 'जिंदा पीर' म्हणत.
• तो अत्यंत कर्मठ होता. त्याने संगीत आणि नृत्यावर बंदी घातली.
• दक्षिणेकडील धोरण: आयुष्याची शेवटची २५ वर्षे त्याने दख्खनमध्ये (मराठा स्वराज्य आणि विजापूर/वळकोंडा) घालवली.
• MPSC संदर्भ: छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज यांच्याशी त्याचा प्रदीर्घ संघर्ष झाला.
• त्याच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्याचा वेगाने ऱ्हास झाला.

२. मुघल प्रशासन आणि संस्कृती

वैशिष्ट्य	माहिती
मनसबदारी पद्धत	अकबराने सुरू केली. प्रत्येक अधिकाऱ्याला एक दर्जा (मनसब/Rank) आणि घोडेस्वार ठेवण्याची जबाबदारी दिली जाई. (जात आणि स्वार).
महसूल पद्धत	राजा तोडरमल याने 'दहसाला' (Zabti) पद्धत सुरू केली. जमिनीची मोजणी करून कर निश्चित केला जाई.
भाषा	मुघलांची दरबारी भाषा 'फारसी' (Persian) होती.
प्रमुख अधिकारी	वजीर (पंतप्रधान), मीर बक्षी (सैन्य प्रमुख), काझी (न्यायाधीश).