Maratha Empire Notes

मराठा साम्राज्य (Maratha Empire)

हिंदवी स्वराज्याची स्थापना ते पेशवाईचा अंत (१६७४ - १८१८)

सतराव्या शतकात महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 'स्वराज्य' स्थापन केले. मुघल आणि इतर सुलतानांच्या आक्रमणांना तोंड देत मराठ्यांनी १८ व्या शतकात भारताच्या मोठ्या भूभागावर वर्चस्व गाजवले.

१. स्वराज्याची संकल्पना आणि पार्श्वभूमी

शहाजी राजे: हे निजामशाही आणि नंतर आदिलशाहीत एक पराक्रमी सरदार होते. त्यांनी पुण्याजवळील जहागिरी शिवाजी महाराजांना दिली.
राजमाता जिजाबाई: शिवरायांना स्वराज्याचे स्वप्न आणि संस्कार देणाऱ्या प्रेरणास्थान.
दादोजी कोंडदेव: शिवरायांचे सुरुवातीचे मार्गदर्शक आणि पुण्याचे कारभारी.

२. छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३० - १६८०)

जन्म: १९ फेब्रुवारी १६३०, शिवनेरी किल्ला (जुन्नर).

महत्त्वाच्या घटना:

स्वराज्याची शपथ: रायरेश्वर मंदिरात (१६४५). पहिला जिंकलेला किल्ला: तोरणा (प्रचंडगड).
अफझल खान वध (१० नोव्हेंबर १६५९): प्रतापगडाच्या पायथ्याशी अफझल खानाचा कोथळा बाहेर काढला.
शाहिस्तेखानाची फजिती (१६६३): पुण्याच्या लाल महालात छापा टाकून त्याची बोटे तोडली.
पुरंदरचा तह (१६६५): मिर्झा राजे जयसिंग यांच्याशी तह करून २३ किल्ले मुघलांना दिले.
आग्रा भेट (१६६६): औरंगजेबाच्या नजरकैदेतून सुटका.

राज्याभिषेक (६ जून १६७४):

स्थळ: रायगड.
पुरोहित: गागाभट्ट (काशी).
महाराजांनी 'छत्रपती' पदवी धारण केली आणि 'शिवराई' (तांबे) व 'होन' (सोने) ही नाणी पाडली.
MPSC संदर्भ: त्यांनी 'राज्यव्यवहार कोश' तयार करून फारसी शब्दांना संस्कृत पर्याय दिले.

३. छत्रपती संभाजी महाराज (१६८० - १६८९)

शिवरायांचे पुत्र. त्यांनी ९ वर्षांच्या काळात एकाही लढाईत पराभव स्वीकारला नाही.
त्यांनी जंजिऱ्याचे सिद्दी, गोव्याचे पोर्तुगीज आणि मुघल यांच्याशी एकाच वेळी लढा दिला.
बलिदान: १६८९ मध्ये संगमेश्वर येथे त्यांना पकडण्यात आले आणि तुळापूर (वढू) येथे त्यांची निर्घृण हत्या करण्यात आली.

४. मराठा स्वातंत्र्य संग्राम (१६८९ - १७०७)

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मुघलांनी रायगड जिंकला. या काळात नेतृत्व खालीलप्रमाणे बदलले:

छत्रपती राजाराम महाराज: जिंजी (तामिळनाडू) येथून कारभार पाहिला.
महाराणी ताराबाई: राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी आपल्या मुलाला (शिवाजी द्वितीय) गादीवर बसवून मुघलांना कडवा प्रतिकार केला.

५. पेशवाईचा उदय (Peshwa Period)

छत्रपती शाहू महाराजांच्या सुटकेनंतर (१७०७) सातारच्या गादीचे अधिकार त्यांना मिळाले आणि मुख्य सत्ता पेशव्यांच्या हाती आली.

पेशवे	महत्त्वाचे कार्य
बाळाजी विश्वनाथ (१७१३-१७२०)	पहिले पेशवे. त्यांनी सय्यद बंधूंच्या मदतीने मुघलांकडून 'चौथाई' आणि 'सरदेशमुखी' वसूल करण्याचे अधिकार मिळवले.
बाजीराव पहिला (१७२०-१७४०)	'लढाऊ पेशवा'. माळवा, गुजरात आणि बुंदेलखंड जिंकले. पालखेडच्या लढाईत निजामाचा पराभव केला. "अटकेपार झेंडे लावले".
बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब)	यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा सर्वाधिक विस्तार झाला (पंजाबपर्यंत).

पानिपतची तिसरी लढाई (१४ जानेवारी १७६१):
मराठे वि. अहमद शहा अब्दाली.
नेतृत्व: सदाशिवराव भाऊ.
परिणाम: मराठ्यांचा मोठा पराभव झाला आणि साम्राज्याची मोठी हानी झाली.

६. शिवकालीन प्रशासन: अष्टप्रधान मंडळ

शिवाजी महाराजांनी राज्यकारभारासाठी ८ मंत्र्यांचे मंडळ नेमले होते.

पद	कामकाज
१. प्रधान (पेशवा)	राज्यकारभार चालवणे.
२. अमात्य (मजुमदार)	राज्याचा जमाखर्च पाहणे (अर्थमंत्री).
३. सचिव (सुरनीस)	सरकारी आज्ञापत्रे तयार करणे.
४. मंत्री (वाकनीस)	गुप्तहेर खाते आणि खाजगी कारभार.
५. सेनापती (सरनोबत)	सैन्याची व्यवस्था पाहणे.
६. सुमंत (डबीर)	परराष्ट्र व्यवहार.
७. न्यायाधीश	न्यायदान करणे.
८. पंडितराव (दानाध्यक्ष)	धार्मिक व्यवहार पाहणे.