मोहम्मद बिन तुघलकच्या काळात उत्तरेत अस्थिरता निर्माण झाली असताना, दक्षिणेत १४ व्या शतकात दोन प्रबळ सत्तांचा उदय झाला: विजयनगर (हिंदू साम्राज्य) आणि बहमनी (मुस्लिम सल्तनत).

१. विजयनगर साम्राज्य (१३३६ - १५६५)

• स्थापना: १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी केली.
• राजधानी: हंपी (Hampi - कर्नाटक).
• प्रेरणा: गुरु विद्यारण्य स्वामी.

विजयनगरचे चार राजवंश:

1. संगम वंश (Sangama): संस्थापक हरिहर आणि बुक्क.
2. साळुव वंश (Saluva): संस्थापक साळुव नरसिंह.
3. तुळुव वंश (Tuluva): संस्थापक वीर नरसिंह (यातच कृष्णदेवराय होऊन गेले).
4. अरविडू वंश (Aravidu): शेवटचा राजवंश.

कृष्णदेवराय (१५०९ - १५२९): विजयनगरचा महान सम्राट

• तुळुव वंशातील हा राजा भारताच्या इतिहासातील महान सम्राटांपैकी एक मानला जातो (बाबरने त्याच्या आत्मचरित्रात याचा उल्लेख 'सर्वात शक्तिशाली राजा' म्हणून केला आहे).
• साहित्य: तो स्वतः विद्वान होता. त्याने तेलुगू भाषेत 'अमुक्तमाल्यदा' हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला.
• अष्टदिग्गज: त्याच्या दरबारात ८ महान तेलुगू कवी होते (उदा. तेनालीराम, अल्लसानी पेद्दन्ना).
• स्थापत्य: त्याने हंपी येथे 'विठ्ठल मंदिर' आणि 'हजारा राम मंदिर' बांधले.
• पदवी: 'आंध्र भोज' आणि 'यवनराज स्थापनाचार्य'.

२. बहमनी साम्राज्य (१३४७ - १५२७)

• स्थापना: १३४७ मध्ये हसन गंगू (अलाउद्दीन बहमन शहा) याने केली.
• राजधानी: गुलबर्गा (सुरुवातीला) आणि नंतर बिदर.
• महमुद गावान: हा बहमनी राज्याचा अत्यंत हुशार वजीर (पंतप्रधान) होता. त्याने राज्याचा विस्तार केला आणि बिदर येथे भव्य 'मदरसा' (महाविद्यालय) बांधली.

बहमनी राज्याचे ५ तुकडे (Deccan Sultanates):

बहमनी सत्तेच्या ऱ्हासानंतर त्याचे ५ तुकड्यांत विभाजन झाले. MPSC मध्ये यावर 'जोड्या जुळवा' प्रश्न येतो.

३. सांस्कृतिक योगदान आणि परकीय प्रवासी

विजयनगरच्या काळात अनेक विदेशी प्रवाशांनी भारताला भेट दिली आणि येथील समृद्धीचे वर्णन केले.