मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासात भक्ती चळवळीने सामाजिक समता आणि अध्यात्मिक जागृतीमध्ये मोठी भूमिका बजावली. महाराष्ट्रात 'पंढरपूर' हे भक्ती चळवळीचे केंद्र होते आणि 'विठ्ठल' हे आराध्य दैवत होते.

१. संत ज्ञानेश्वर (१२७५ - १२९६)

वारकरी संप्रदायाचा पाया रचणारे संत. त्यांचा जन्म आपेगाव (पैठण) येथे झाला. त्यांनी संस्कृतमधील ज्ञान सामान्य मराठी लोकांपर्यंत पोहोचवले.

महत्त्वाचे कार्य आणि ग्रंथसंपदा:

• भावार्थ दीपिका (ज्ञानेश्वरी): १२९० मध्ये नेवासे येथे त्यांनी भगवद्गीतेवर मराठीत टीका लिहिली.
• अमृतानुभव: हा त्यांचा स्वतंत्र तात्विक ग्रंथ आहे.
• चांगदेव पासष्टी: महान योगी चांगदेव यांना लिहिलेले ६५ ओव्यांचे पत्र.
• हरिपाठ: ईश्वराच्या नामस्मरणाचे महत्त्व सांगणारे अभंग.
• त्यांनी वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली.

२. संत नामदेव (१२७० - १३५०)

संत ज्ञानेश्वरांचे समकालीन आणि विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त. त्यांचा जन्म हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी बामणी येथे झाला.

वैशिष्ट्ये:

• कार्यक्षेत्र: त्यांनी महाराष्ट्राबाहेर जाऊन पंजाबमध्ये भागवत धर्माचा प्रसार केला.
• शीख धर्मात स्थान: त्यांचे ६१ अभंग शीखांच्या पवित्र 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्ये समाविष्ट आहेत. पंजाबमध्ये त्यांना 'भक्त नामदेव' म्हणून ओळखले जाते.
• त्यांनी 'चोखामेळा' (दलित संत) आणि 'जनाबाई' यांना भक्ती चळवळीत महत्त्वाचे स्थान मिळवून दिले.

३. संत एकनाथ (१५३३ - १५९९)

सोळाव्या शतकातील महान संत. त्यांचा जन्म पैठण येथे झाला. त्यांनी भक्तीसोबतच समाजप्रबोधनाचे मोठे कार्य केले.

महत्त्वाचे योगदान:

• एकनाथी भागवत: संस्कृत 'भागवत पुराणा'च्या ११ व्या स्कंधावर मराठीत टीका.
• भावार्थ रामायण: रामायणाची मराठी आवृत्ती.
• भारूड (Folk Art): त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा आणि दोषांवर टीका करण्यासाठी 'भारूड' हा लोककला प्रकार लोकप्रिय केला.
• गवळणी: श्रीकृष्णाच्या बाललीलांवर आधारित रचना.
• समतावादी दृष्टिकोन: तहानेने व्याकुळ झालेल्या गाढवाला गोदावरीचे पवित्र पाणी पाजल्याचे उदाहरण प्रसिद्ध आहे.

४. संत तुकाराम (१६०८ - १६५०)

वारकरी संप्रदायाचा 'कळस' मानले जाणारे संत. त्यांचा जन्म पुण्याजवळील देहू येथे झाला. ते संसारी असूनही विरक्त वृत्तीचे होते.

वैशिष्ट्ये:

• तुकाराम गाथा: त्यांचे अभंग 'गाथा' या नावाने प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे सुमारे ४५०० अभंग उपलब्ध आहेत.
• समाज सुधारक: त्यांनी समाजातील दांभिकता, अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडावर कडाडून हल्ला चढवला.
• "जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले | तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा ||"
• त्यांचा इंद्रायणी नदीच्या काठी झालेला संघर्ष आणि बुडवलेल्या वह्या तरून आल्याचा प्रसंग प्रसिद्ध आहे.

५. समर्थ रामदास स्वामी (१६०८ - १६८१)

संत तुकारामांचे समकालीन. त्यांचा जन्म जांब (जालना) येथे झाला. ते 'धारकरी संप्रदायाचे' (शक्ति उपासक) प्रवर्तक होते.

महत्त्वाचे कार्य:

• दासबोध: रायगड जिल्ह्यातील शिवथरघळ येथे त्यांनी हा ग्रंथ लिहिला. यात प्रपंच आणि परमार्थ यांचा मेळ घालण्याचे मार्गदर्शन आहे.
• मनाचे श्लोक: मनाला वळण लावण्यासाठी लिहिलेले सोपे श्लोक.
• बलोपासना: त्यांनी तरुणांना शक्तीची उपासना करण्यास सांगितले आणि महाराष्ट्रात ११ ठिकाणी मारुतीची मंदिरे (बजरंगबली) स्थापन केली.
• त्यांचे वास्तव्य सातारा जिल्ह्यातील 'सज्जनगड' येथे होते.
• MPSC फरक: इतर संत 'विठ्ठल' भक्त (वारकरी) होते, तर रामदास स्वामी 'राम आणि हनुमान' भक्त (धारकरी) होते.

६. महाराष्ट्रातील सुफी चळवळ

भक्ती चळवळीप्रमाणेच महाराष्ट्रात सुफी संतांनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे कार्य केले.

• शेख मोहम्मद: श्रीगोंदा (अहमदनगर) येथील सुफी संत. त्यांनी मराठीत 'योगसंग्राम' हा ग्रंथ लिहिला. लोक त्यांना "शेख मोहम्मद अविंध, ज्याचे हृदयी गोविंद" असे म्हणत.
• हाजी अली: मुंबई येथील प्रसिद्ध दर्गा.
• दवल मलिक: अनेक ठिकाणी हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही समाज त्यांची पूजा करतात.