Modern History - Advent of Europeans

१. युरोपियनांचे आगमन व ब्रिटिश सत्तेची स्थापना

भारताच्या अफाट संपत्ती आणि मसाल्यांच्या व्यापाराच्या आकर्षणामुळे युरोपियन राष्ट्रे भारताकडे वळली. १४५३ मध्ये ऑटोमन तुर्कांनी 'कॉन्स्टँटिनोपल' (इस्तंबूल) जिंकल्यामुळे खुष्कीचा (जमिनीचा) मार्ग बंद झाला, म्हणून युरोपियनांना नवीन सागरी मार्ग शोधणे भाग पडले.

१. युरोपियन सत्तांचा आगमनाचा क्रम

MPSC मध्ये अनेकदा हा क्रम विचारला जातो:

क्रम	देश	आगमन वर्ष	पहिली वखार (Factory)
१	पोर्तुगीज (Portuguese)	१४९८	कोचीन (१५०३)
२	डच (Dutch - Holland)	१६०२ (कंपनी)	मछलीपट्टणम (१६०५)
३	इंग्रज (British)	१६०० (कंपनी), १६०८ (आगमन)	सुरत (१६१३ - पहिली कायमस्वरूपी)
४	फ्रेंच (French)	१६६४	सुरत (१६६८)

२. पोर्तुगीज (The Portuguese)

वास्को-द-गामा: २० मे १४९८ रोजी कालिकत (केरळ) बंदरात उतरला. राजा झामोरिन याने त्याचे स्वागत केले.
अल्बुकर्क (Albuquerque): याला पोर्तुगीज सत्तेचा 'खरा संस्थापक' मानले जाते. त्याने १५१० मध्ये विजापूरच्या सुलतानाकडून 'गोवा' जिंकले.
वैशिष्ट्ये: त्यांनी भारतात तंबाखू, बटाटा, मिरची आणि प्रिंटिंग प्रेस (छापखाना - १५५६ गोवा) आणले.
विशेष: पोर्तुगीज भारतात सर्वात आधी आले (१४९८) आणि सर्वात शेवटी गेले (१९६१ - गोवा मुक्ती).

३. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी (British East India Company)

स्थापना: ३१ डिसेंबर १६०० रोजी राणी एलिझाबेथ-१ ने कंपनीला पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्याची सनद (रॉयल चार्टर) दिली.
जहांगीरचा दरबार: कॅप्टन हॉकिन्स (१६०८) आणि सर थॉमस रो (१६१५) यांनी जहांगीरकडून व्यापाराच्या सवलती मिळवल्या.
महत्त्वाची केंद्रे: मद्रास (सेंट फोर्ट जॉर्ज), बॉम्बे (१६६८ मध्ये चार्ल्स-२ कडून भाड्याने मिळाले) आणि कलकत्ता (फोर्ट विलियम).

४. इंग्रज-फ्रेंच संघर्ष (कर्नाटक युद्धे)

भारतात व्यापाराचे वर्चस्व कोणाचे, यासाठी इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्यात तीन युद्धे झाली, ज्यांना 'कर्नाटक युद्धे' (Carnatic Wars) म्हणतात.

पहिले युद्ध (१७४६-४८): एक्स-ला-चॅपेल तहाने संपले.
दुसरे युद्ध (१७४९-५४): पाँडिचेरीच्या तहाने संपले. फ्रेंच गव्हर्नर 'डुप्ले' याची महत्त्वाकांक्षा कारणीभूत होती.
तिसरे युद्ध (१७५६-६३): 'वँडिवॉशच्या लढाईत' (१७६०) इंग्रज सेनापती सर आयर कूट याने फ्रेंचांचा निर्णायक पराभव केला. यामुळे भारतात फ्रेंच सत्ता संपुष्टात आली आणि इंग्रज अजिंक्य ठरले.

५. प्लासीची लढाई (Battle of Plassey - 23 June 1757)

ही लढाई भारताच्या इतिहासातील एक वळणबिंदू मानली जाते. यामुळे भारतात ब्रिटिश सत्तेचा पाया रचला गेला.

कोणामध्ये: बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला वि. ब्रिटिश (रॉबर्ट क्लाईव्ह).
कारण: नवाबाने इंग्रजांच्या कलकत्ता वखारीवर हल्ला केला आणि 'ब्लॅक होल ट्रॅजेडी' (Black Hole Tragedy) घडली.
फितुरी: नवाबाचा सेनापती मीर जाफर इंग्रजांना मिळाला.
परिणाम: सिराज-उद-दौला मारला गेला. मीर जाफर बंगालचा नवाब झाला आणि कंपनीला २४ परगणा जिल्ह्याची जागीर मिळाली.

६. बक्सरची लढाई (Battle of Buxar - 22 Oct 1764)

प्लासीने इंग्रजांना बंगालमध्ये पाय रोवण्यास मदत केली, तर बक्सरने त्यांना भारताचे शासक बनवले.

विरोधक (त्रिकूट):
1. मीर कासिम (बंगालचा पदच्युत नवाब)
2. शुजा-उद-दौला (अवधचा नवाब)
3. शहा आलम दुसरा (मुघल बादशहा)
इंग्रज नेतृत्व: मेजर हेक्टर मनरो.
परिणाम: इंग्रजांचा विजय झाला.

        महत्वाचा तह: अलाहाबादचा तह (१७६५)

        या तहानुसार मुघल बादशहाने ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल, बिहार आणि ओरिसाचे 'दिवाणी अधिकार' (महसूल गोळा करण्याचे हक्क) दिले. यामुळे रॉबर्ट क्लाईव्हने बंगालमध्ये 'दुहेरी राज्यव्यवस्था' (Dual Government) सुरू केली.