१८५७ चा उठाव ही ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सत्तेला हादरा देणारी पहिली मोठी सशस्त्र क्रांती होती. वि. दा. सावरकरांनी याला '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' असे संबोधले आहे. गव्हर्नर जनरल लॉर्ड कॅनिंग याच्या काळात हा उठाव झाला.

१. उठावाची प्रमुख कारणे

अ) राजकीय कारणे (Political Causes)

• डलहौसीचे खालसा धोरण (Doctrine of Lapse): डलहौसीने 'दत्तक विधान नामंजूर' करून सातारा, झाशी, नागपूर, संभळपूर ही राज्ये खालसा केली.
• तनखे व पदव्या रद्द: नानासाहेब पेशव्यांचे पेन्शन बंद केले आणि मुघल बादशहाच्या पदव्या काढून घेतल्या.
• अवधचे विलीनीकरण: 'गैरकारभाराचे' कारण देऊन अवध संस्थान खालसा केले, ज्यामुळे तेथील सैनिक नाराज झाले.

ब) आर्थिक व सामाजिक कारणे

• शेतकऱ्यांवर प्रचंड कर लादले आणि भारतीय हस्तकला उद्योगाचा नाश केला.
• सती बंदी, विधवा पुनर्विवाह कायदा आणि रेल्वे-तार यांसारख्या सुधारणांमुळे भारतीयांना वाटले की इंग्रज आपला धर्म बुडवत आहेत.
• १८१३ चा कायदा: ख्रिश्चन मिशनऱ्यांना धर्मप्रसाराची मुभा मिळाली.

क) लष्करी व तत्कालिक कारण (Immediate Cause)

• भारतीय सैनिकांना कमी पगार आणि बढतीची संधी नव्हती.
• एनफिल्ड रायफल (Enfield Rifle): नवीन रायफलीच्या काडतुसांना गाय आणि डुकराची चरबी लावली आहे, अशी बातमी पसरली.
• मंगल पांडे: २९ मार्च १८५७ रोजी बराकपूर छावणीत मंगल पांडेने इंग्रज अधिकाऱ्यावर गोळी झाडली. त्यांना ८ एप्रिल १८५७ रोजी फाशी देण्यात आली.

२. उठावाची व्याप्ती आणि नेतृत्व

१० मे १८५७ रोजी मेरठ छावणीतील सैनिकांनी बंड करून 'दिल्ली चलो'चा नारा दिला आणि उठाव सुरू झाला.

३. महाराष्ट्रातील सहभाग (MPSC Special)

१८५७ च्या उठावाचे लोण महाराष्ट्रातही पसरले होते. याचे स्वरूप प्रामुख्याने आदिवासी आणि संस्थांनिकांच्या असंतोषात दिसून आले.

• सातारा: सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह यांचे वकील रंगो बापूजी गुप्ते यांनी मांग, रामोशी आणि कोळी समाजाला एकत्र करून बंड उभारण्याचा प्रयत्न केला.
• कोल्हापूर: येथील गडकरी लोकांनी (किल्लेदार) उठाव केला. कोल्हापूरच्या २७ व्या रेजिमेंटने बंड केले. याचे नेतृत्व रामजी शिरसाट यांनी केले.
• पेठ आणि सुरगाणा (नाशिक): येथील कोळी समाजाने राजा भगवंतराव नीळकंठराव यांच्या नेतृत्वाखाली उठाव केला.
• खानदेश (भिल्लांचा उठाव): खानदेशात काजारसिंग (खजा सिंग) आणि भीमा नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली भिल्लांनी मोठा लढा दिला. त्यांनी सरकारी खजिना लुटला. (अंबापाणीची लढाई प्रसिद्ध आहे).
• नागपूर: नागपूरची भोसले गादी खालसा केल्यामुळे असंतोष होता, पण इंग्रजांनी वेळीच कट उधळून लावला.
• मुंबई: मुंबईत गुलमार दुबे आणि सय्यद हुसेन यांनी बंडाची योजना आखली होती, पण पोलीस कमिशनर फॉरजेटने ती उधळून लावली. आझाद मैदानावर तोफेच्या तोंडी देऊन क्रांतिकारकांना शिक्षा देण्यात आली.

४. उठावाचे परिणाम (Consequences)

1. ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट संपुष्टात: १ नोव्हेंबर १८५८ च्या कायद्यानुसार भारताची सत्ता ब्रिटिश पार्लमेंटकडे (राणीकडे) गेली.
2. राणीचा जाहीरनामा (Queen's Proclamation): अलाहाबाद दरबारमध्ये लॉर्ड कॅनिंगने हा जाहीरनामा वाचला.
   • धार्मिक बाबीत हस्तक्षेप करणार नाही.
   • संस्थानिकांचे हक्क अबाधित राहतील (खालसा धोरण रद्द).
   • पात्रतेनुसार सरकारी नोकऱ्या दिल्या जातील.
3. गव्हर्नर जनरल बनला 'व्हाईसरॉय': लॉर्ड कॅनिंग हा भारताचा पहिला व्हाईसरॉय झाला.
4. लष्करी पुनर्रचना (Peel Commission): भारतीय सैनिकांचे प्रमाण कमी करण्यात आले आणि महत्त्वाची ठिकाणे (तोफखाना) इंग्रजांकडे ठेवण्यात आली.
5. फोडा आणि झोडा (Divide and Rule): इंग्रजांनी हिंदू-मुस्लिम फुटीचे बीज रोवण्यास सुरुवात केली.

५. उठाव अयशस्वी होण्याची कारणे

• एककेंद्री नेतृत्वाचा अभाव.
• मर्यादित व्याप्ती (दक्षिण भारत शांत राहिला).
• शिंदे, होळकर, निजाम आणि शीख यांनी इंग्रजांना मदत केली.
• इंग्रजांकडे आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि दळणवळणाची साधने (रेल्वे/तार) होती.