१८५७ च्या उठावानंतर भारतीयांना एकच राजकीय व्यासपीठ असावे, ही गरज निर्माण झाली होती. त्यातूनच १८८५ मध्ये 'भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस'ची स्थापना झाली. या संघटनेने भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला दिशा दिली.

१. काँग्रेसची स्थापना (१८८५)

• संस्थापक: ॲलन ऑक्टोव्हियन ह्यूम (A.O. Hume) - निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी.
• व्हाईसरॉय: लॉर्ड डफरिन (Lord Dufferin) - यांच्या काळात स्थापना झाली.
• पहिले अधिवेशन: २८ डिसेंबर १८८५.
• ठिकाण: गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज, मुंबई. (मूळ ठिकाण 'पुणे' होते, पण पुण्यात कॉलरची साथ आल्याने ते मुंबईला हलवले).
• अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W.C. Bonnerjee).
• प्रतिनिधी: पहिल्या अधिवेशनाला देशभरातून ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते.

२. मवाळ कालखंड (The Moderate Phase: 1885-1905)

काँग्रेसच्या स्थापनेपासून ते बंगालच्या फाळणीपर्यंतच्या (१९०५) काळाला 'मवाळ कालखंड' म्हणतात. या काळातील नेत्यांचा ब्रिटिशांच्या न्यायबुद्धीवर विश्वास होता.

प्रमुख नेते (मवाळ):

• दादाभाई नौरोजी: 'भारताचे पितामह' (Grand Old Man of India). तीन वेळा काँग्रेसचे अध्यक्ष.
• गोपाळ कृष्ण गोखले: महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू.
• फिरोजशहा मेहता: मुंबईचे सिंह.
• न्यायमूर्ती रानडे, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, दिनशा वाच्छा.

कार्यपद्धती (3 P's):

1. Petition (विनंती अर्ज): सरकारकडे मागण्यांचे अर्ज करणे.
2. Prayer (प्रार्थना): शिष्टमंडळ नेऊन चर्चा करणे.
3. Protest (निषेध): घटनात्मक मार्गाने विरोध करणे.

महत्त्वाचे योगदान:

• आर्थिक निससारणाचा सिद्धांत (Drain Theory): दादाभाई नौरोजींनी 'Poverty and Un-British Rule in India' या ग्रंथात मांडले की, इंग्रज भारताची संपत्ती लुटून इंग्लंडला नेत आहेत.
• १८९२ चा कायदा: मवाळांच्या दबावामुळे ब्रिटिशांनी १८९२ चा कौन्सिल ॲक्ट पास करून भारतीयांना कायदेमंडळात प्रवेश दिला.

३. जहाल कालखंड (The Extremist Phase: 1905-1920)

लॉर्ड कर्झनची दडपशाही आणि १९०५ च्या 'बंगालच्या फाळणी'मुळे मवाळांच्या भिक्षापात्र (Mendicancy) धोरणावरचा तरुणांचा विश्वास उडाला आणि जहालवादाचा उदय झाला.

प्रमुख नेते (लाल-बाल-पाल):

• लाला लजपतराय (पंजाब): पंजाबचा सिंह.
• बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र): लोकमान्य, भारतीय असंतोषाचे जनक.
• बिपीन चंद्र पाल (बंगाल).
• इतर: अरविंद घोष.

जहालवादाची चतुःसूत्री (Four Point Program):

टिळकांनी स्वराज्य मिळवण्यासाठी चार शस्त्रांचा वापर केला:

1. स्वराज्य (Swaraj): "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे."
2. स्वदेशी (Swadeshi): परदेशी वस्तूंचा त्याग करून भारतीय वस्तू वापरणे.
3. बहिष्कार (Boycott): ब्रिटिश माल, शाळा आणि न्यायालयांवर बहिष्कार.
4. राष्ट्रीय शिक्षण (National Education): भारतीय संस्कृतीवर आधारित शिक्षण देणे.

४. मवाळ आणि जहाल यांच्यातील फरक (Comparison)

५. महत्त्वाच्या घटना (Major Events)

सुरत फूट (Surat Split - 1907):

• तापी नदीच्या काठी सुरत अधिवेशनात मवाळ आणि जहाल यांच्यात अध्यक्षपदावरून (रासबिहारी घोष) मोठा वाद झाला.
• परिणामी काँग्रेसचे दोन तुकडे झाले. जहालांची काँग्रेसमधून हकालपट्टी करण्यात आली.

होमरूल चळवळ (Home Rule Movement - 1916):

• टिळकांनी (महाराष्ट्र) आणि ॲनी बेझंट (मद्रास) यांनी स्वराज्याची मागणी करण्यासाठी होमरूल लीग सुरू केली.

लखनौ करार (Lucknow Pact - 1916):

• ऐक्य: मवाळ आणि जहाल पुन्हा एकत्र आले.
• काँग्रेस-लीग करार: काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांनी एकत्र येऊन ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्याचे ठरवले. यात लोकमान्य टिळक आणि मोहम्मद अली जिना यांचा मोठा वाटा होता.