जहाल नेत्यांच्या (टिळक, लाला लजपतराय) विचारांनी प्रेरित होऊन, पण 'अर्ज-विनंत्या' किंवा 'बहिष्कार' यापलीकडे जाऊन 'सशस्त्र मार्गाने ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून देणे' हे क्रांतिकारकांचे ध्येय होते. याची सुरुवात महाराष्ट्रातून झाली.

१. आद्य क्रांतिकारक: वासुदेव बळवंत फडके (१८.४५ - १८८३)

महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि ब्रिटिशांची अनास्था पाहून फडके पेटून उठले. त्यांना 'भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे जनक' मानले जाते.

• गुरू: वस्ताद लहुजी साळवे (मांग) यांच्याकडून त्यांनी शस्त्रास्त्राचे प्रशिक्षण घेतले.
• कार्य: त्यांनी रामोशी, कोळी आणि मांग समाजाला एकत्र करून 'दत्तोपासक' मंडळ स्थापन केले आणि इंग्रजांविरुद्ध गनिमी काव्याने लढा दिला.
• घोषणा: "मी ब्रिटिश साम्राज्याचा नाश केल्याशिवाय स्वस्थ बसणार नाही."
• अंत: त्यांना एडन (येमेन) येथील तुरुंगात पाठवण्यात आले, जिथे १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.

२. चापेकर बंधू (Chapekar Brothers - 1897)

पुण्यात प्लेगची साथ आली असताना, प्लेग कमिशनर रँड (Rand) याने लोकांवर अनन्वित अत्याचार केले. याचा बदला घेण्यासाठी चापेकर बंधूंनी पाऊल उचलले.

• क्रांतिकारक: दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चापेकर.
• घटना: २२ जून १८९७ रोजी (राणीच्या हिरक महोत्सवाच्या दिवशी) पुण्यात 'गणेश खिंड' येथे रँड आणि त्याचा सहकारी आयर्स्ट यांची गोळ्या झाडून हत्या केली.
• शिक्षा: तिन्ही भावांना फाशी देण्यात आली. ही भारतातील पहिली राजकीय हत्या मानली जाते.

३. अभिनव भारत आणि वि. दा. सावरकर

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी क्रांतिकारकांना बौद्धिक आणि शस्त्रास्त्रांची मदत करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय जाळे विणले.

• संस्था: १९०० मध्ये 'मित्रमेळा' ही संघटना नाशिकमध्ये स्थापन केली, जिचे रूपांतर १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' या गुप्त संघटनेत झाले.
• ग्रंथ: त्यांनी लंडनमध्ये असताना '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हा ग्रंथ लिहिला, जो क्रांतिकारकांची भगवद्गीता बनला.
• नाशिक कट (१९०९): अभिनव भारतचा सदस्य अनंत कान्हेरे याने नाशिकचा कलेक्टर 'जॅक्सन' याची हत्या केली.
• शिक्षा: या कटात सावरकरांना दोन जन्मठेपेची (५० वर्षे) शिक्षा सुनावून अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले.

४. बंगालमधील क्रांतिकारी चळवळ

१९०५ च्या फाळणीनंतर बंगालमध्ये क्रांतीचा वणवा पेटला.

संघटना	संस्थापक / नेते	महत्त्वाचे कार्य
अनुशीलन समिती (१९०२)	बारिंद्र कुमार घोष, भूपेंद्रनाथ दत्त	'युगांतर' हे मुखपत्र चालवणे आणि तरुणांना बॉम्ब बनवण्याचे प्रशिक्षण देणे.
गदर पार्टी (१९१३)	लाला हरदयाळ (सॅन फ्रान्सिस्को)	परदेशातील भारतीयांना संघटित करून भारतात क्रांती करणे. 'गदर' नावाचे वृत्तपत्र.

५. भगतसिंग आणि हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA)

१९२० नंतरच्या क्रांतिकारकांवर समाजवादी विचारांचा प्रभाव होता. याचे नेतृत्व भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी केले.

महत्त्वाच्या घटना:

1. काकोरी कट (१९२५): रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाक उल्ला खान आणि रोशन सिंग यांनी सरकारी खजिना (काकोरी ट्रेन) लुटला. त्यांना फाशी देण्यात आली.
2. सँडर्सची हत्या (१९२८): लाला लजपतराय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांनी पोलीस अधिकारी सँडर्सला गोळ्या घातल्या.
3. असेंब्ली बॉम्ब स्फोट (१९२९): "बहिऱ्या सरकारला ऐकू येण्यासाठी मोठा आवाज करावा लागतो" असे म्हणत भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी सेंट्रल असेंब्लीत बॉम्ब फेकला.

बलिदान: २३ मार्च १९३१ रोजी भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना लाहोर तुरुंगात फाशी देण्यात आली.

चंद्रशेखर आझाद: त्यांनी "मी जिवंतपणी इंग्रजांच्या हाती लागणार नाही" ही प्रतिज्ञा केली होती. २७ फेब्रुवारी १९३१ रोजी अलाहाबादच्या 'अल्फ्रेड पार्क'मध्ये पोलिसांशी लढताना त्यांनी स्वतःवर गोळी झाडून प्राणत्याग केला.

६. चितगाव शस्त्रागार हल्ला (१९३०)

• नेतृत्व: सूर्य सेन (मास्तरदा).
• त्यांनी 'इंडियन रिपब्लिकन आर्मी' स्थापन करून चितगाव (आजचा बांगलादेश) येथील दोन शस्त्रागारे लुटली आणि काही काळ चितगाव स्वतंत्र घोषित केले.
• यात कल्पना दत्त आणि प्रितीलता वडेदार या रणरागिणींनी भाग घेतला होता.

७. आझाद हिंद सेना (Indian National Army - INA)

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात भारताला लष्करी बळावर स्वतंत्र करण्याचा शेवटचा मोठा प्रयत्न नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी केला.

• स्थापना: याची मूळ कल्पना कॅप्टन मोहन सिंग यांची होती. १९४२ मध्ये रासबिहारी बोस यांनी जपानमध्ये याची स्थापना केली आणि नंतर नेतृत्व सुभाषचंद्रांकडे सोपवले.
• प्रोव्हिजनल गव्हर्मेंट: २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी सिंगापूर येथे नेताजींनी 'स्वतंत्र भारताच्या हंगामी सरकार'ची (Arzi Hukumat-e-Azad Hind) स्थापना केली.
• झाशीची राणी रेजिमेंट: ही जगातील पहिली महिला लष्करी तुकडी होती, जिचे नेतृत्व कॅप्टन लक्ष्मी सहगल (स्वामिनाथन) यांनी केले.
• मोहिमा: आझाद हिंद सेनेने अंदमान-निकोबार जिंकून त्यांचे नामकरण 'शहीद' आणि 'स्वराज्य' असे केले. तसेच इंफाळ (मणिपूर) पर्यंत धडक मारली.

लाल किल्ला खटला (१९४५):

युद्धात जपानचा पराभव झाल्यामुळे INA च्या सैनिकांना अटक करण्यात आली. शाह नवाज खान, प्रेम सहगल आणि गुरबक्ष सिंग धिल्लन यांच्यावर लाल किल्ल्यात खटला चालवण्यात आला. त्यांच्या बचावासाठी भुलाभाई देसाई आणि पं. नेहरूंनी वकिली केली.

८. परदेशातील इतर क्रांतिकारक

• मादाम भिकाजी कामा: १९०७ मध्ये जर्मनीतील 'स्टुटगार्ट' येथे भरलेल्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत त्यांनी भारताचा पहिला ध्वज फडकवला. त्यांना 'भारतीय क्रांतीची जननी' म्हणतात.
• मदनलाल धिंग्रा: इंग्लंडमध्ये कर्झन वायली या इंग्रज अधिकाऱ्याची हत्या केली (१९०९).
• श्यामजी कृष्ण वर्मा: लंडनमध्ये 'इंडिया हाऊस'ची स्थापना केली, जे क्रांतिकारकांचे केंद्र बनले.