९ जानेवारी १९१५ रोजी महात्मा गांधींचे दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात आगमन झाले. गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी भारतभ्रमण केले. त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात 'सत्याग्रह' (सत्य + आग्रह) आणि 'अहिंसा' या नवीन शस्त्रांचा वापर केला.

१. असहकार चळवळ (Non-Cooperation Movement: 1920-1922)

जालियनवाला बाग हत्याकांड, रौलट ॲक्ट आणि खिलाफत प्रश्न यांमुळे गांधीजींनी ब्रिटिशांशी असहकार पुकारला.

ठराव आणि कार्यक्रम:

• १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात (अध्यक्ष: सी. विजयराघवाचारी) असहकार चळवळीचा ठराव संमत झाला.
• कार्यक्रम: सरकारी शाळा, न्यायालये आणि परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार टाकणे. स्वदेशीचा स्वीकार, खादीचा प्रसार आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्य.
• उपाध्या आणि सन्मानाचा त्याग (गांधीजींनी 'कैसर-ए-हिंद' पदवी परत केली).

चळवळीचा शेवट (चौरी-चौरा घटना):

५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील 'चौरी-चौरा' येथे संतप्त जमावाने पोलीस स्टेशन जाळले, ज्यात २२ पोलीस ठार झाले. या हिंसाचारामुळे व्यथित होऊन गांधीजींनी १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी चळवळ मागे घेतली.

२. सविनय कायदेभंग चळवळ (Civil Disobedience: 1930-1934)

सायमन कमिशनचा विरोध आणि लाहोर अधिवेशनातील (१९२९) 'पूर्ण स्वराज्या'च्या ठरावानंतर गांधीजींनी कायदेभंगाची चळवळ सुरू केली.

दांडी यात्रा (Dandi March):

• कालावधी: १२ मार्च १९३० ते ६ एप्रिल १९३०.
• अंतर: साबरमती आश्रम ते दांडी (३८५ किमी / २४० मैल).
• सहकारी: गांधीजींसोबत ७८ अनुयायी होते. (महाराष्ट्रातील १३ जण होते).
• ६ एप्रिल रोजी दांडी येथे मीठ उचलून गांधीजींनी मिठाचा कायदा मोडला.

चळवळीची व्याप्ती:

• धरासणा सत्याग्रह: सरोजिनी नायडू आणि मणिलाल गांधी यांनी नेतृत्व केले.
• पेशावर: खान अब्दुल गफार खान (सरहद्द गांधी) यांनी 'खुदाई खिदमतगार' (लाल डगलेवाले) संघटना उभारून सत्याग्रह केला.
• सोलापूर (महाराष्ट्र): गिरणी कामगारांनी मोठा संप पुकारला. मल्लप्पा धनशेट्टी, जगन्नाथ शिंदे, कुर्बान हुसेन आणि किसन सारडा यांना फाशी देण्यात आली. सोलापुरात काही दिवस ब्रिटिशांची सत्ता संपुष्टात आली होती.

गोलमेज परिषदा (Round Table Conferences):

• पहिली परिषद (१९३०): काँग्रेसचा बहिष्कार.
• गांधी-आयर्विन करार (५ मार्च १९३१): या करारानुसार गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली आणि दुसऱ्या परिषदेला उपस्थित राहण्यास संमती दिली.
• दुसरी परिषद (१९३१): गांधीजी उपस्थित होते, पण जातीय निवाड्याच्या प्रश्नावरून ती अयशस्वी ठरली.
• पुणे करार (१९३२): डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी यांच्यात येरवडा जेलमध्ये झाला (राखीव जागांऐवजी आरक्षित जागा मान्य).

३. 'छोडो भारत' / चले जाव चळवळ (Quit India Movement: 1942)

क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जपान भारताच्या सीमेवर आल्याने, गांधीजींनी इंग्रजांना "भारताला देवाच्या भरवशावर सोडून जा" असे सांगितले.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• ठराव: ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावर (ऑगस्ट क्रांती मैदान) काँग्रेस अधिवेशनात 'छोडो भारत'चा ठराव मंजूर झाला.
• घोषणा: गांधीजींनी "करेंगे या मरेंगे" (Do or Die) हा मंत्र दिला.
• नेतृत्वहीन चळवळ: ९ ऑगस्टच्या पहाटेच गांधीजी, नेहरू, पटेल यांसारख्या सर्व बड्या नेत्यांना अटक झाली (गांधीजींना पुण्याच्या आगाखान पॅलेसमध्ये ठेवले). त्यामुळे जनताच स्वतःची नेता बनली.

भूमिगत चळवळ (Underground Movement):

• जयप्रकाश नारायण, राममनोहर लोहिया, अच्युतराव पटवर्धन, अरुणा असफ अली यांनी भूमिगत राहून चळवळ चालवली.
• काँग्रेस रेडिओ: उषा मेहता आणि विठ्ठल जव्हेरी यांनी मुंबईत गुप्त रेडिओ केंद्र चालवून बातम्या प्रसारित केल्या.

प्रतिसरकार (Parallel Government) - MPSC Special:

काही भागात लोकांनी ब्रिटिश शासन उखडून लावून स्वतःचे सरकार स्थापन केले.