Maharashtra Social Reformers

महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक

MPSC विशेष - महास्तंभ आणि शिक्षण क्षेत्रातील सुधारक

१. महास्तंभ (The Great Pillars)

१. महात्मा जोतिराव गोविंदराव फुले (१८२७ - १८९०)

जन्म: ११ एप्रिल १८२७ (पुणे). मूळ गाव - कटगुण (सातारा).
संस्था: सत्यशोधक समाज (२४ सप्टेंबर १८७३) - ब्रीदवाक्य: 'सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती'.
महत्त्वाचे कार्य:
- १८४८: पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा.
- १८६३: बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना (स्वतःच्या घरात).
- १८८८: कोळीवाडा हॉलमध्ये जनतेने 'महात्मा' ही पदवी दिली (रावबहादुर वडेकर यांच्या हस्ते).
ग्रंथसंपदा: तृतीय रत्न (नाटक) गुलामगिरी शेतकऱ्याचा आसूड सार्वजनिक सत्यधर्म

२. सावित्रीबाई फुले (१८३१ - १८९७)

ओळख: भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका.
जन्म: ३ जानेवारी १८३१ (नायगाव, सातारा). हा दिवस 'बालिका दिन' म्हणून साजरा होतो.
कार्य: जोतिरावांच्या कार्यात खांद्याला खांदा लावून साथ दिली. दुष्काळात 'सत्यशोधक' अन्नाच्या छावण्या चालवल्या.
साहित्य: काव्यफुले (१८५४) बावनकशी सुबोध रत्नाकर
मृत्यू: प्लेगच्या रुग्णांची सेवा करताना प्लेग होऊन निधन.

३. राजर्षी शाहू महाराज (१८७४ - १९२२)

मूळ नाव: यशवंतराव जयसिंगराव घाटगे (कागल). कोल्हापूर संस्थानाचे छत्रपती.
क्रांतिकारक निर्णय:
- १९०२: मागासवर्गीयांसाठी ५०% आरक्षण जाहीर केले (आरक्षणाचे जनक).
- १९१७: पुनर्विवाहाचा कायदा आणि प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत.
- १९१८: महार वतने रद्द केली.
वेदोक्त प्रकरण: ब्राह्मणांनी शाहू महाराजांना शूद्र मानून वेदोक्त मंत्र म्हणण्यास नकार दिला, यातून सत्यशोधक चळवळ कोल्हापुरात रुजली.
पदवी: कुर्मी क्षत्रिय सभेने कानपूर येथे 'राजर्षी' पदवी दिली.

४. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१८९१ - १९५६)

जन्म: १४ एप्रिल १८९१ (महू, मध्य प्रदेश).
संस्था: बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४) - 'शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा'.
सत्याग्रह: चवदार तळे सत्याग्रह (महाड, १९२७) आणि काळाराम मंदिर सत्याग्रह (नाशिक, १९३०).
वृत्तपत्रे: मूकनायक बहिष्कृत भारत जनता प्रबुद्ध भारत
धर्मांतर: १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बौद्ध धम्माचा स्वीकार.
ग्रंथ: थॉट्स ऑन पाकिस्तान, बुद्ध अँड हिज धम्म, हु वर द शूद्राज?

२. शिक्षण आणि प्रबोधन क्षेत्रातील सुधारक

१. बाळशास्त्री जांभेकर (१८१२ - १८४६)

ओळख: 'मराठी वृत्तपत्रांचे जनक' आणि 'आद्य इतिहास संशोधक'.
कार्य:
- ६ जानेवारी १८३२: 'दर्पण' हे पहिले मराठी (आणि इंग्रजी) वृत्तपत्र सुरू केले. (हा दिवस 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा होतो).
- १८४०: 'दिग्दर्शन' हे पहिले मासिक सुरू केले.
ग्रंथ: शून्यलब्धी, इंग्लंड देशाचा इतिहास.

२. नाना शंकरशेठ (जगन्नाथ शंकरशेठ मुरकुटे)

ओळख: 'आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार' (Uncrowned King of Bombay).
कार्य:
- १८५२: 'बॉम्बे असोसिएशन' (पहिली राजकीय संघटना) ची स्थापना.
- भारतात रेल्वे सुरू करण्यासाठी (GIP Railway) महत्त्वाची भूमिका.
- मराठी आणि संस्कृत शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.

३. गोपाळ गणेश आगरकर (१८५६ - १८९५)

विचारसरणी: कठोर बुद्धिप्रामाण्यवादी. "इष्ट असेल ते बोलणार आणि साध्य असेल ते करणार."
कार्य:
- टिळकांसोबत 'केसरी'चे पहिले संपादक म्हणून काम केले.
- वैचारिक मतभेदामुळे १८८८ मध्ये स्वतंत्र 'सुधारक' वृत्तपत्र काढले.
- 'न्यू इंग्लिश स्कूल' आणि 'फर्ग्युसन कॉलेज'च्या स्थापनेत सहभाग.
ग्रंथ: डोंगरीच्या तुरुंगातील आमचे १०१ दिवस (सहलेखक), विकारविलसित (हॅम्लेटचे भाषांतर).

४. महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८ - १९६२)

ओळख: स्त्री शिक्षणाचे महामेरू. वयाची १०४ वर्षे जगले.
कार्य:
- १८९३: स्वतः एका विधवेशी विवाह करून आदर्श निर्माण केला.
- १८९६: 'अनाथ बालिकाश्रम' ची स्थापना.
- १९१६: भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ (आजचे SNDT) स्थापन केले.
पुरस्कार: १९५८ मध्ये (वयाच्या १०० व्या वर्षी) 'भारत रत्न' पुरस्कार.

५. गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी)

ओळख: सर्वांगीण सुधारणेचे आद्य प्रवर्तक.
लेखन: भाऊ महाजन यांच्या 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून 'शतपत्रे' लिहिली.
विचार: त्यांनी समाजातील आळस, अज्ञान आणि अंधश्रद्धेवर कडाडून टीका केली. "लक्ष्मी ही विद्येचीच धाकटी बहीण आहे" असे ते म्हणत.

१. महास्तंभ (The Great Pillars)

२. शिक्षण आणि प्रबोधन क्षेत्रातील सुधारक

Premium Resources