Social Reformers Part 2

धार्मिक आणि सामाजिक संस्थांशी संबंधित सुधारक

MPSC विशेष - भाग २

१. न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे (१८४२ - १९०१)

ओळख: 'हिंदी अर्थशास्त्राचे जनक', 'पदवीधरांचे मुकुटमणी' (Prince of Graduates).
संस्थात्मक कार्य:
- प्रार्थना समाज: जरी स्थापना डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांनी केली असली (१८६७), तरी त्याला प्रतिष्ठा रानडेंनी मिळवून दिली.
- सार्वजनिक सभा (१८७०): गणेश वासुदेव जोशी (सार्वजनिक काका) यांच्यासोबत पुण्यात कार्य.
- भारतीय सामाजिक परिषद (१८८७): काँग्रेसच्या अधिवेशनासोबतच सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा करण्यासाठी ही परिषद सुरू केली.
ग्रंथसंपदा: Rise of Maratha Power (मराठ्यांच्या सत्तेचा उत्कर्ष), Essays on Indian Economics.
पत्नी: रमाबाई रानडे (त्यांनाही रानडेंनी शिक्षित करून सेवा सदन स्थापण्यास मदत केली).

२. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे (१८७३ - १९४४)

ओळख: अस्पृश्यता निवारण कार्याचे आद्य प्रवर्तक.
शिक्षण: ऑक्सफर्ड (मँचेस्टर कॉलेज) येथे तौलनिक धर्माचा अभ्यास केला. प्रार्थना समाजाचे प्रचारक म्हणून काम केले.
संस्था:
- डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (१९०६): अस्पृश्यांच्या शिक्षणासाठी आणि उन्नतीसाठी मुंबईत परळ येथे स्थापना.
- अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारण परिषद (१९१८).
- शेतकरी परिषदांचे आयोजन (पर्वती सत्याग्रह, वायकोम सत्याग्रह यात सहभाग).
ग्रंथ: माझ्या आठवणी व अनुभव (आत्मचरित्र), भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न.
विशेष: बहुजन समाजाच्या संशोधनासाठी त्यांनी आयुष्य वेचले.

३. पंडिता रमाबाई (१८५८ - १९२२)

ओळख: 'पंडिता' आणि 'सरस्वती' या पदव्या कलकत्ता विद्यापीठाने दिल्या. परित्यक्ता आणि विधवा स्त्रियांच्या उद्धारासाठी जीवन समर्पित.
संस्था:
- आर्य महिला समाज (१८८२): पुण्यात स्त्री शिक्षणासाठी.
- शारदा सदन (१८८९): विधवा स्त्रियांसाठी (मुंबईत स्थापन, नंतर पुण्यात हलवले).
- मुक्ती सदन (केडगाव): अनाथांसाठी. येथेच 'कृपा सदन' (पतितांसाठी) आणि 'सदानंद सदन' (अनाथ मुलांसाठी) चालवले.
धर्म: हिंदू धर्मातील जाचक रूढींना कंटाळून त्यांनी ख्रिश्चन धर्माचा स्वीकार केला.
ग्रंथ: The High Caste Hindu Woman, स्त्री धर्म नीती.

४. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (१८१४ - १८८२)

ओळख: 'मराठी भाषेचे पाणिनी'. मराठी व्याकरणाचे पहिले शास्त्रशुद्ध पुस्तक त्यांनी लिहिले.
संस्था:
- मानवधर्म सभा (१८४४): सुरत येथे दुर्गाराम मंचाराम यांच्या मदतीने स्थापना. 'ईश्वर एक आहे आणि मनुष्य जात एक आहे' हा संदेश.
- परमहंस मंडळी (१८४९): मुंबईत स्थापन झालेली गुप्त संघटना. जातिभेद तोडणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
ग्रंथ: धर्मविवेचन, पारमहंसिक ब्राह्मधर्म.
विशेष: १८५७ च्या उठावात नगरच्या भिल्लांचे बंड शमवल्याबद्दल सरकारकडून 'रावबहादुर' पदवी.

५. डॉ. भाऊ दाजी लाड (१८२४ - १८७४)

मूळ नाव: रामचंद्र विठ्ठल लाड (गोव्याचे मांजरे गाव).
ओळख: 'आधुनिक धनवंतरी'. मुंबईच्या ग्रँट मेडिकल कॉलेजच्या पहिल्या बॅचचे डॉक्टर.
कार्य:
- कुष्ठरोगावर 'खष्ट' नावाच्या वनस्पतीचे औषध शोधून काढले.
- बॉम्बे असोसिएशन: नाना शंकरशेठ यांच्यासोबत चिटणीस म्हणून कार्य.
- स्त्री भ्रूणहत्या आणि बालविवाह विरोधात मोहीम राबवली.
स्मारक: मुंबईतील प्रसिद्ध 'व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्युझियम'चे नाव बदलून 'डॉ. भाऊ दाजी लाड वस्तूसंग्रहालय' करण्यात आले आहे.