Gram Sudharna Reformers

ग्रामसुधारणा आणि जनजागृती करणारे समाजसुधारक

महाराष्ट्राच्या खेड्यापाड्यात जाऊन अंधश्रद्धा निर्मूलन, स्वच्छता आणि शिक्षणाचे कार्य करणाऱ्या संतांची आणि सुधारकांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

१. संत गाडगे बाबा (१८७६ - १९५६)

मूळ नाव: डेबुजी झिंगराजी जाणोरकर. जन्म: शेंडगाव (अमरावती).
ओळख: हातात खराटा घेऊन गावोगावी स्वच्छता करणारे संत. "स्वच्छता हेच ईश्वर" हा त्यांचा मंत्र होता.
कीर्तन: ते आपल्या कीर्तनातून लोकांना प्रश्न विचारून अज्ञान दूर करत. त्यांचे आवडते भजन: "गोपाला गोपाला देवकीनंदन गोपाला".
दशसूत्री: भुकेल्यांना अन्न, तहानलेल्यांना पाणी, उघड्यानागड्यांना वस्त्र, गरीब मुलांस शिक्षण, बेघरांना आसरा, अंध-अपंगांना औषधोपचार, मुक्या प्राण्यांना अभय, गरीब तरुण-तरुणींचे लग्न, दुखी व निराशांना हिंमत.
त्यांनी पंढरपूर, आळंदी, नाशिक, देहू येथे धर्मशाळा बांधल्या.

मूळ नाव: माणिक बंडोजी इंगळे (यावली, अमरावती).
ग्रंथ: 'ग्रामगीता' (खेड्यांच्या विकासाचा ब्लूप्रिंट). त्यांनी म्हटले की, "गावाचे मंदिर हेच विश्वाचे मंदिर आहे."
संस्था: 'श्री गुरुदेव सेवा मंडळ'. त्यांचे मुख्य केंद्र 'मोजरी' (गुरुकुंज आश्रम) येथे आहे.
स्वातंत्र्यलढा: १९४२ च्या 'छोडो भारत' आंदोलनात त्यांनी आपल्या खंजिरी भजनांमधून तरुणांना जागृत केले (चिमूर-आष्टी लढा).
त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही पदवी भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी दिली.

जन्म: कुंभोज (कोल्हापूर). कार्यक्षेत्र: सातारा.
संस्था: रयत शिक्षण संस्था (१९१९) - आशिया खंडातील सर्वात मोठी शिक्षण संस्था.
ब्रीदवाक्य: 'स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद' (Education through self-help).
योजना: 'कमवा आणि शिका' (Earn and Learn) ही योजना त्यांनी गरीब मुलांसाठी राबवली.
त्यांनी साताऱ्यात सर्व जातीधर्माच्या मुलांसाठी 'छत्रपती शाहू बोर्डिंग' सुरू केले.
१९५९ मध्ये त्यांना 'पद्मभूषण' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

मूळ नाव: मुरलीधर देविदास आमटे.
कार्य: कुष्ठरोग्यांच्या पुनर्वसनासाठी त्यांनी चंद्रपूर जिल्ह्यात 'आनंदवन' (वरोरा) ही संस्था स्थापन केली.
प्रकल्प:
- हेमलकसा (लोकबिरादरी प्रकल्प) - आदिवासींसाठी (मुलगा डॉ. प्रकाश आमटे).
- सोमनाथ प्रकल्प - कृषी विकासासाठी.
चळवळ: राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी त्यांनी 'भारत जोडो' (Knit India) अभियान राबवले आणि नर्मदा बचाव आंदोलनातही भाग घेतला.
त्यांना रॅमन मॅगसेसे, पद्मविभूषण आणि गांधी शांतता पुरस्कार मिळाले आहेत.