Smart Notes: स्वातंत्र्योत्तर भारत (MPSC)

🇮🇳 स्वातंत्र्योत्तर भारत: स्मार्ट नोट्स (MPSC)

संस्थानांचे विलीनीकरण, प्रांतरचना, नियोजन आणि १९९१ चे धोरण

१. संस्थानांचे विलीनीकरण (Integration of Princely States)

Key Persons सरदार वल्लभभाई पटेल (लोहपुरुष) आणि सचिव व्ही. पी. मेनन.

Document संस्थानिकांना सामील करण्यासाठी 'Instrument of Accession' (सामिलीकरणाचा करार) वापरला गेला.

संस्थान	कारवाई / पद्धत	तपशील
हैदराबाद	ऑपरेशन पोलो (पोलीस ॲक्शन)	सप्टेंबर १९४८. जनरल जे.एन. चौधरी. कासिम रझवी (रझाकार प्रमुख).
जुनागड	सार्वमत (Plebiscite)	नवाब पाकिस्तानात पळून गेला. जनतेने भारताच्या बाजूने कौल दिला (फेब्रु १९४८).
काश्मीर	विलीनीकरण करार	२६ ऑक्टोबर १९४७. राजा हरिसिंग यांनी सही केली (शेख अब्दुल्लांचा पाठिंबा).

🛡️ गोवा मुक्ती: १९६१ मध्ये 'ऑपरेशन विजय' द्वारे पोर्तुगीजांकडून मुक्त.

२. भाषावार प्रांतरचना (Reorganization of States)

१९४८ एस. के. धर आयोग: भाषेनुसार रचनेला विरोध, प्रशासकीय सोयीला पसंती.
१९४८ JVP समिती: (नेहरू, पटेल, पट्टाभी) - भाषेनुसार रचनेला तत्त्वतः विरोध.
१९५३ फाजल अली आयोग (पाक आयोग): (पण्णीकर, अली, कुंजरू) - भाषेनुसार रचनेला मान्यता.
First State आंध्र प्रदेश (१९५३): पोट्टी श्रीरामुलू यांच्या ५८ दिवसांच्या उपोषणानंतर निर्मिती.
Act राज्य पुनर्रचना कायदा १९५६: १४ राज्ये आणि ६ केंद्रशासित प्रदेश निर्माण झाले.

🗺️ नवीन राज्ये:

१९६०: महाराष्ट्र आणि गुजरात (द्विभाषिक मुंबईचे विभाजन).
१९६६: पंजाब (शहा आयोग - पंजाबी) आणि हरियाणा (हिंदी).
२०००: छत्तीसगड, उत्तराखंड, झारखंड.
२०१४: तेलंगणा (आंध्र प्रदेशमधून).

३. आर्थिक नियोजन (Economic Planning)

Body नियोजन आयोग (१९५०): अध्यक्ष - पंतप्रधान. (आता २०१५ पासून 'नीती आयोग').

Body राष्ट्रीय विकास परिषद (NDC - १९५२): योजनांना अंतिम मंजुरी देणे.

योजना	कालावधी	मॉडेल / भर
पहिली	१९५१-५६	हॅराल्ड-डोमर (शेती विकास)
दुसरी	१९५६-६१	महालनोबिस (जड उद्योग - पोलाद कारखाने)
योजना सुट्टी	१९६६-६९	वार्षिक योजना (हरित क्रांतीची सुरुवात)
पाचवी	१९७४-७९	गरिबी हटाव (इंदिरा गांधी)

🔄 रोलिंग प्लॅन (सरकती योजना): १९७८-८० (जनता सरकार/मोरारजी देसाई).

४. १९९१ चे नवीन आर्थिक धोरण (New Economic Policy)

📉 संकट: परकीय चलनाची कमतरता (Balance of Payment Crisis), सोने गहाण ठेवले.

💡 जनक: पंतप्रधान पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्थमंत्री डॉ. मनमोहन सिंग.

🚀 LPG मॉडेल:

L (Liberalization - उदारीकरण): परवाना राज (License Raj) रद्द. (आता फक्त ५ उद्योगांना परवाना लागतो).
P (Privatization - खाजगीकरण): विनिवेश (Disinvestment) धोरण.
G (Globalization - जागतिकीकरण): अर्थव्यवस्था जागतिक व्यापारासाठी खुली करणे.

Reform FEMA Act (1999): FERA रद्द करून 'फेमा' आणला.

५. महत्त्वाच्या क्रांती आणि घटना (Key Revolutions & Events)

🌾 हरित क्रांती (Green Revolution): १९६० चे दशक. जनक: एम.एस. स्वामीनाथन. (गहू आणि तांदूळ).
🥛 धवल क्रांती (White Revolution): ऑपरेशन फ्लड. जनक: डॉ. वर्गीस कुरियन. (अमूल मॉडेल).
🏦 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण:
१) १९६९ (१४ बँका - इंदिरा गांधी)
२) १९८० (६ बँका).
⚛️ अणुचाचण्या (Pokhran):
१) १९७४: स्मायलिंग बुद्धा (इंदिरा गांधी).
२) १९९८: ऑपरेशन शक्ती (अटलबिहारी वाजपेयी).
🚀 अवकाश: १९७५ मध्ये पहिला उपग्रह 'आर्यभट्ट'. जनक: विक्रम साराभाई.

६. महत्त्वाची युद्धे आणि करार (Wars & Treaties)

वर्ष	घटना	करार / परिणाम
१९६२	भारत-चीन युद्ध	भारताचा पराभव. पंचशील कराराचा भंग.
१९६५	भारत-पाक युद्ध	ताश्कंद करार (१९६६). शास्त्री-अयूब खान.
१९७१	बांगलादेश मुक्ती	सिमला करार (१९७२). इंदिरा-भुट्टो.
१९९९	कारगिल युद्ध	ऑपरेशन विजय. (वाजपेयी).