1: घटनेची निर्मिती (Making of Constitution)

📚 1: घटनेची निर्मिती
(Making of the Constitution)

🎯 टार्गेट: घटना समितीची मागणी, रचना, कामकाज आणि महत्त्वाच्या समित्या.

१. घटना समितीची मागणी (Demand)

१९३४: एम.एन. रॉय (मानवेंद्रनाथ रॉय) यांनी सर्वप्रथम घटना समितीची कल्पना मांडली.
१९३५: राष्ट्रीय काँग्रेसने (INC) पहिल्यांदा अधिकृत मागणी केली.
१९४०: ब्रिटिशांनी 'ऑगस्ट ऑफर'द्वारे ही मागणी तत्त्वतः मान्य केली.
१९४२: क्रिप्स मिशन (Cripps Mission) भारतात आले (पण मुस्लीम लीगने फेटाळले).
१९४६: कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार (Cabinet Mission Plan) नोव्हेंबर १९४६ मध्ये घटना समितीची स्थापना झाली.

२. रचना (Composition)

कॅबिनेट मिशननुसार घटना समितीत एकूण ३८९ सदस्य प्रस्तावित होते.

विभाग	जागा (Seats)
ब्रिटिश भारत (११ प्रांत)	२९२
संस्थाने (Princely States)	९३
चीफ कमिश्नर प्रांत (दिल्ली, अजमेर, कुर्ग, बलुचिस्तान)	४
एकूण	३८९

📌 निवडणूक (जुलै-ऑगस्ट १९४६):

निवडणूक 'अप्रत्यक्ष' (Indirect) पद्धतीने झाली (प्रांतिक विधानसभेच्या सदस्यांकडून).
पद्धत: एकल संक्रमणीय मतदानाद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व.
काँग्रेस: २०८ जागा | मुस्लीम लीग: ७३ जागा | इतर: १५ जागा.
महात्मा गांधी आणि जिना हे घटना समितीचे सदस्य नव्हते.

३. कामकाज (Working)

🗓️ पहिली बैठक: ९ डिसेंबर १९४६

ठिकाण: सेंट्रल हॉल, दिल्ली.
उपस्थिती: २११ सदस्य (मुस्लीम लीगचा बहिष्कार).
हंगामी अध्यक्ष: डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा (फ्रेंच प्रथेनुसार सर्वात ज्येष्ठ सदस्य).

🗓️ दुसरी बैठक: ११ डिसेंबर १९४६

कायमस्वरूपी अध्यक्ष: डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
उपाध्यक्ष: एच.सी. मुखर्जी आणि व्ही.टी. कृष्णम्माचारी.
घटनात्मक सल्लागार: सर बी.एन. राव (B.N. Rau).

🗓️ उद्दिष्टांचा ठराव: १३ डिसेंबर १९४६

मांडला: पंडित जवाहरलाल नेहरू.
यात भारताच्या भावी घटनेची मूलतत्त्वे आणि तत्त्वज्ञान होते.
मंजूरी: २२ जानेवारी १९४७. (हाच ठराव पुढे 'सरनामा' किंवा Preamble बनला).

        🚨 फाळणीचा परिणाम (१९४७): पाकिस्तान वेगळा झाल्यामुळे घटना समितीची सदस्यसंख्या ३८९ वरून २९९ झाली.
    

४. महत्त्वाच्या समित्या (Committees)

एकूण ८ मोठ्या समित्या होत्या.

समिती	अध्यक्ष
संघराज्य अधिकार समिती (Union Powers)	जवाहरलाल नेहरू
संघराज्य घटना समिती (Union Constitution)	जवाहरलाल नेहरू
प्रांतिक घटना समिती (Provincial)	सरदार पटेल
मूलभूत हक्क व अल्पसंख्याक सल्लागार समिती	सरदार पटेल
मसुदा समिती (Drafting Committee)	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कामकाज प्रक्रिया समिती (Rules of Procedure)	डॉ. राजेंद्र प्रसाद
सुकाणू समिती (Steering Committee)	डॉ. राजेंद्र प्रसाद

✍️ मसुदा समिती (Drafting Committee)

स्थापना: २९ ऑगस्ट १९४७.
अध्यक्ष: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (शिल्पकार).
एकूण सदस्य: ७ (आंबेडकर, अय्यंगार, अय्यर, मुन्शी, सादुल्ला, माधवराव, टी.टी. कृष्णम्माचारी).
या समितीने घटनेचा अंतिम मसुदा तयार केला.

५. घटनेची स्वीकृती आणि अंमलबजावणी

कालावधी: २ वर्षे, ११ महिने, १८ दिवस.
स्वीकृती (Adoption): २६ नोव्हेंबर १९४९. (या दिवशी २८४ सदस्यांनी स्वाक्षऱ्या केल्या).
अंमलबजावणी (Commencement): २६ जानेवारी १९५०. (पूर्ण स्वराज्याच्या दिवसाची आठवण म्हणून).

🏆 महत्त्वाची तथ्ये (MPSC Special):

घटना समितीचे चिन्ह: हत्ती (Elephant).
घटनेचे सुलेखनकार (Calligrapher): प्रेम बिहारी नारायण रायजादा (इटालिक शैली).
हिंदी आवृत्तीचे सुलेखन: वसंत कृष्ण वैद्य.
चित्रकारी/सजावट: नंदलाल बोस आणि राममनोहर सिन्हा (शांतिनिकेतन).
मूळ राज्यघटना संसदेच्या लायब्ररीत 'Helium' च्या पेटीत सुरक्षित आहे.

📚 1: घटनेची निर्मिती(Making of the Constitution)