Batch 1: घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये

🏛️ भारतीय घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये
(Salient Features of Constitution)

भारतीय राज्यघटना ही जगातील एक अद्वितीय आणि सर्वात मोठी राज्यघटना आहे. डॉ. आंबेडकरांच्या मते, "जगातील सर्व ज्ञात राज्यघटना धुंडाळून (Ransacking) भारतीय घटना बनवली आहे."

१. जगातील सर्वात मोठी लिखित घटना (Lengthiest Written Constitution)

मूळ घटना (१९४९): सरनामा, ३९५ कलमे (२२ भाग) आणि ८ परिशिष्टे.
सध्या (२०२४): सरनामा, ४७०+ कलमे (२५ भाग) आणि १२ परिशिष्टे.
एवढी मोठी का?
- भौगोलिक विस्तार आणि विविधता.
- १९३५ च्या कायद्याचा प्रभाव (जो मूळतः खूप मोठा होता).
- केंद्र आणि राज्य या दोघांसाठी एकच घटना आहे.

२. विविध स्रोतांकडून उसने घेतलेली (Drawn from Various Sources)

घटनेचा संरचनात्मक भाग (Structural Part) हा प्रामुख्याने १९३५ च्या कायद्यावर आधारित आहे. (सुमारे ७५% भाग).

देश	घेतलेल्या तरतुदी
🇬🇧 ब्रिटन (UK)	संसदीय शासन, कायद्याचे राज्य, एकेरी नागरिकत्व, द्विगृही संसद.
🇺🇸 अमेरिका (USA)	मूलभूत हक्क, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था, न्यायालयीन पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतीवरील महाभियोग.
🇮🇪 आयर्लंड	मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP), राज्यसभेवर नामनिर्देशन.
🇨🇦 कॅनडा	प्रबळ केंद्र असलेले संघराज्य, शेषाधिकार (Residuary Powers).
🇦🇺 ऑस्ट्रेलिया	समवर्ती सूची (Concurrent List), संयुक्त बैठक.

३. ताठर आणि लवचिक यांचा मेळ (Rigidity & Flexibility)

ताठर (Rigid): काही तरतुदी बदलण्यासाठी संसदेच्या 'विशेष बहुमताची' (Special Majority) गरज असते. (उदा. राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत).
लवचिक (Flexible): काही भाग संसदेच्या 'साध्या बहुमताने' बदलता येतात. (उदा. राज्यांची नावे बदलणे).
कलम ३६८: घटनादुरुस्तीची प्रक्रिया सांगते.

४. एकात्मिकतेकडे झुकणारे संघराज्य (Federal System with Unitary Bias)

भारतीय राज्यघटनेत 'संघराज्य' (Federation) हा शब्द कोठेही वापरलेला नाही. त्याऐवजी कलम १ मध्ये 'राज्यांचा संघ' (Union of States) म्हटले आहे.

तज्ज्ञांची मते:
👉 K.C. Wheare: "Quasi-Federal" (अर्ध-संघराज्य).
👉 Granville Austin: "Cooperative Federalism" (सहकारी संघराज्य).

५. संसदीय शासन पद्धती (Parliamentary Form of Govt)

अमेरिकेच्या 'अध्यक्षीय पद्धती' ऐवजी भारताने ब्रिटनची 'वेस्टमिन्स्टर मॉडेल' स्वीकारले.
वैशिष्ट्ये: नाममात्र व वास्तव कार्यकारी प्रमुख (राष्ट्रपती व पंतप्रधान), बहुमत असलेल्या पक्षाचे सरकार, सामूहिक जबाबदारी.

६. एकात्मिक आणि स्वतंत्र न्यायव्यवस्था (Integrated & Independent Judiciary)

एकात्मिक: भारतात अमेरिकेसारखी राज्यांची वेगळी न्यायालये नाहीत. सुप्रीम कोर्ट (SC) शीर्षस्थानी आहे, त्याखाली हायकोर्ट (HC) आणि कनिष्ठ न्यायालये.
स्वतंत्र: न्यायाधीशांची नियुक्ती, कार्यकाळ आणि सेवाशर्ती सुरक्षित आहेत. सरकारचा हस्तक्षेप नसतो.

७. मूलभूत हक्क, कर्तव्ये आणि DPSP

मूलभूत हक्क (भाग ३)	कलम १२-३५. हे 'न्यायप्रविष्ट' (Justiciable) आहेत. (उल्लंघन झाल्यास कोर्टात जाता येते).
मार्गदर्शक तत्त्वे (भाग ४)	कलम ३६-५१. हे 'न्यायप्रविष्ट नाहीत'. कल्याणकारी राज्याची स्थापना करणे हे उद्दिष्ट.
मूलभूत कर्तव्ये (भाग ४-अ)	४२ व्या दुरुस्तीने (१९७६) स्वर्णसिंग समितीच्या शिफारसीनुसार जोडले. (मूळ घटनेत नव्हती).

८. इतर महत्त्वाची वैशिष्ट्ये

A. धर्मनिरपेक्ष राज्य (Secular State)

१९७६ च्या ४२ व्या दुरुस्तीने 'धर्मनिरपेक्ष' शब्द जोडला.
राज्याला स्वतःचा धर्म नाही, पण सर्व धर्मांना समान संरक्षण आहे.

B. सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार (Universal Adult Franchise)

प्रत्येक नागरिकाला १८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर मतदानाचा अधिकार.
६१ वी घटनादुरुस्ती (१९८९): मतदानाचे वय २१ वरून १८ वर्षे केले.

C. एकेरी नागरिकत्व (Single Citizenship)

अमेरिकेत 'दुहेरी नागरिकत्व' (देशाचे आणि राज्याचे) असते.
भारतात व्यक्ती फक्त 'भारताचा नागरिक' असतो, महाराष्ट्राचा किंवा गुजरातचा नाही.

D. आणीबाणीविषयक तरतुदी (Emergency Provisions)

देशाचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता टिकवण्यासाठी.
३ प्रकार: राष्ट्रीय (३५२), राज्य/राष्ट्रपती राजवट (३५६), आर्थिक (३६०).

        🚨 त्रिस्तरीय शासन (Three-tier Govt): जगातील इतर कोणत्याही घटनेत नाही. ७३ व्या आणि ७४ व्या घटनादुरुस्तीने (१९९२) पंचायत राज आणि नगरपालिकांना घटनात्मक दर्जा दिला.
    

🏛️ भारतीय घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये(Salient Features of Constitution)