Batch 1: नागरिकत्व (Citizenship)

🇮🇳 भारतीय नागरिकत्व
(Indian Citizenship: Art. 5-11)

भारतीय राज्यघटनेचा भाग-२ (Part II) आणि कलम ५ ते ११ नागरिकत्वाशी संबंधित आहेत. भारताने ब्रिटनप्रमाणे 'एकेरी नागरिकत्व' (Single Citizenship) स्वीकारले आहे.

        ⚖️ महत्त्वाचा मुद्दा: राज्यघटनेतील तरतुदी फक्त २६ जानेवारी १९५० रोजी नागरिक कोण असेल, एवढेच सांगतात. त्यानंतर नागरिकत्व मिळवणे आणि गमावणे याबाबत कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला (कलम ११) आहे.
    

१. घटनात्मक तरतुदी (Articles 5-11)

कलम	तरतूद (Summary)
कलम ५	घटनेच्या प्रारंभीचे नागरिकत्व: ज्यांचा जन्म भारतात झाला किंवा जे ५ वर्षांपासून भारतात राहत आहेत.
कलम ६	पाकिस्तानातून भारतात स्थलांतरित झालेल्यांचे नागरिकत्व. (१९ जुलै १९४८ पूर्वी/नंतर).
कलम ७	भारतातून पाकिस्तानात गेलेले पण नंतर परत आलेले लोक.
कलम ८	भारतीय वंशाचे पण परदेशात राहणारे (PIO) लोक.
कलम ९	IMP नागरिकत्व संपुष्टात येणे: जर एखाद्या व्यक्तीने स्वेच्छेने विदेशी नागरिकत्व स्वीकारले, तर त्याचे भारतीय नागरिकत्व आपोआप रद्द होते. (Single Citizenship Base).
कलम १०	नागरिकत्व चालू राहणे (संसदेच्या कायद्याच्या अधीन राहून).
कलम ११	Power नागरिकत्वाचे नियमन करण्याचा संसदेचा अधिकार.

२. नागरिकत्व कायदा, १९५५ (The Citizenship Act, 1955)

संसदेने कलम ११ चा वापर करून हा कायदा केला. यात आतापर्यंत अनेकदा (१९८६, १९९२, २००३, २००५, २०१५, २०१९) दुरुस्त्या झाल्या आहेत.

A. नागरिकत्व मिळवण्याचे ५ मार्ग (Acquisition)

जत्रा (By Birth): २६ जाने १९५० नंतर भारतात जन्मलेली व्यक्ती (अपवाद: परदेशी राजदूतांची मुले, शत्रूची मुले).
वंशपरंपरेने (By Descent): भारताबाहेर जन्म झाला असेल, पण आई किंवा वडील भारतीय असतील.
नोंदणीद्वारे (By Registration): भारतीय वंशाच्या व्यक्ती किंवा भारतीय नागरिकेशी विवाह केलेल्या व्यक्ती (७ वर्षे वास्तव्य आवश्यक).
स्वीकृतीद्वारे (By Naturalization): परदेशी व्यक्तीने १२ वर्षे (१+११) भारतात वास्तव्य केले असेल आणि ८ व्या परिशिष्टातील भाषा ज्ञात असेल तर.
प्रदेश विलीनीकरणाद्वारे (By Incorporation of Territory): एखादा भूभाग (उदा. पुदुच्चेरी) भारतात विलीन झाल्यास.

B. नागरिकत्व गमावण्याचे ३ मार्ग (Loss)

१. त्याग करणे (Renunciation): सज्ञान व्यक्तीने स्वतःहून नागरिकत्व सोडणे.
२. संपुष्टात येणे (Termination): दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व घेतल्यास भारतीय नागरिकत्व 'आपोआप' संपते.
३. काढून घेणे (Deprivation): केंद्र सरकार सक्तीने नागरिकत्व काढून घेते.
- फसवणूक करून नागरिकत्व मिळवले असेल.
- घटनेशी बेईमानी केली असेल.
- युद्धाकाळात शत्रूला मदत केली.
- सलग ७ वर्षे भारताबाहेर वास्तव्य.

३. अनिवासी भारतीय व OCI (Key Concepts)

MPSC मध्ये यावर हमखास प्रश्न येतात.

संकल्पना	अर्थ	अधिकार
NRI (Non-Resident Indian)	भारतीय नागरिकच असतात, पण नोकरी/शिक्षणासाठी बाहेर राहतात. (भारतीय पासपोर्ट असतो).	मतदानाचा हक्क आहे. कर सवलती मिळतात.
PIO (Person of Indian Origin)	ज्यांचे पूर्वज भारतीय होते, पण आता त्यांच्याकडे विदेशी पासपोर्ट आहे. (२०१५ मध्ये OCI मध्ये विलीन).	-- रद्द --
OCI (Overseas Citizen of India)	विदेशी नागरिक (पाक व बांगलादेश सोडून), ज्यांना भारताने आजीवन व्हिसा दिला आहे.	मतदान/शेतजमीन खरेदीचा हक्क नाही. पण भारतात कधीही येऊ शकतात.

🚨 CAA 2019 (सुधारणा): पाकिस्तान, बांगलादेश आणि अफगाणिस्तानमधील ६ अल्पसंख्याक समुदायांना (हिंदू, शीख, बौद्ध, जैन, पारशी, ख्रिश्चन) ३१ डिसेंबर २०१४ पूर्वी भारतात आल्यास बेकायदेशीर स्थलांतरित न मानता नागरिकत्व देण्याची तरतूद.