ParikshaNiti
Part A: प्रस्तावना, कलम १२, १३ आणि समानतेचा हक्क (१४-१८).
मूलभूत हक्क 12/31/2025
🛡️ मूलभूत हक्क : भाग १
(Fundamental Rights: Art. 12-35)
📌 भाग-३ (Part III): याला 'भारताचा मॅग्नाकार्टा' (Magna Carta of India) म्हणतात.
🇺🇸 स्रोत: अमेरिकेची राज्यघटना (Bill of Rights).
⚖️ स्वरूप: हे 'न्यायप्रविष्ट' (Justiciable) आहेत. (उल्लंघन झाल्यास थेट सुप्रीम कोर्टात जाता येते).
🇺🇸 स्रोत: अमेरिकेची राज्यघटना (Bill of Rights).
⚖️ स्वरूप: हे 'न्यायप्रविष्ट' (Justiciable) आहेत. (उल्लंघन झाल्यास थेट सुप्रीम कोर्टात जाता येते).
१. व्याख्या आणि कायदे (Art. 12 & 13)
कलम १२: राज्याची व्याख्या (Definition of State)
मूलभूत हक्क हे प्रामुख्याने 'राज्या'च्या मनमानी कारभाराविरुद्ध नागरिकांना दिलेले संरक्षण आहे. म्हणून 'राज्य' म्हणजे काय, हे यात सांगितले आहे.
- केंद्र सरकार आणि संसद.
- राज्य सरकार आणि विधिमंडळ.
- सर्व स्थानिक स्वराज्य संस्था (उदा. नगरपालिका, पंचायत, जिल्हा परिषद).
- इतर प्राधिकारी (उदा. LIC, ONGC, SAIL) जे सरकारच्या वतीने काम करतात.
कलम १३: न्यायिक पुनर्विलोकन (Judicial Review)
जर संसदेचा किंवा विधिमंडळाचा कोणताही कायदा मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन करत असेल, तर तो कायदा 'रद्दबादल' (Void) ठरवण्याचा अधिकार न्यायालयाला आहे.
महत्त्वाचे: 'न्यायिक पुनर्विलोकन' हा शब्द घटनेत प्रत्यक्ष वापरलेला नाही, पण कलम १३ मधून तो स्पष्ट होतो.
२. समानतेचा हक्क (Right to Equality: 14-18)
| कलम | तरतूद (Provision) |
|---|---|
| कलम १४ | कायद्यापुढे समानता (Equality before Law):
|
| कलम १५ | भेदभावास मनाई (Prohibition of Discrimination):
केवळ धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान या कारणावरून भेदभाव करता येणार नाही. (अपवाद: स्त्रिया, मुले आणि मागासवर्गीयांसाठी विशेष तरतूद करता येते). |
| कलम १६ | नोकरीत समान संधी (Opportunity in Public Employment):
सरकारी नोकऱ्यांमध्ये सर्व नागरिकांना समान संधी. (अपवाद: आरक्षणाची तरतूद). |
| कलम १७ | अस्पृश्यता निवारण (Abolition of Untouchability):
हे Absolute (अनिर्बंध) कलम आहे. कोणत्याही स्वरूपात अस्पृश्यता पाळणे हा गुन्हा आहे. (Prevention of Atrocities Act). |
| कलम १८ | किताब नष्ट करणे (Abolition of Titles):
राज्य कोणतीही पदवी (उदा. राजा, रावबहादूर) देणार नाही. (अपवाद: लष्करी आणि शैक्षणिक पदव्या. तसेच 'भारतरत्न/पद्म पुरस्कार' हे किताब नाहीत, तर सन्मान आहेत). |
🚨 मालमत्तेचा हक्क (Right to Property - कलम ३१):
मूळ घटनेत हा मूलभूत हक्क होता. पण ४४ व्या घटनादुरुस्तीने (१९७८) तो मूलभूत हक्कांच्या यादीतून वगळला.
👉 आता तो केवळ 'कायदेशीर हक्क' (Legal Right) आहे (कलम ३००-A, भाग १२).
मूळ घटनेत हा मूलभूत हक्क होता. पण ४४ व्या घटनादुरुस्तीने (१९७८) तो मूलभूत हक्कांच्या यादीतून वगळला.
👉 आता तो केवळ 'कायदेशीर हक्क' (Legal Right) आहे (कलम ३००-A, भाग १२).
हक्कांचे वर्गीकरण (सध्या ६ गट आहेत):
- समानतेचा हक्क (१४-१८)
- स्वातंत्र्याचा हक्क (१९-२२)
- शोषणाविरुद्धचा हक्क (२३-२४)
- धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क (२५-२८)
- सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क (२९-३०)
- घटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क (३२)
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup