ParikshaNiti
Part B: स्वातंत्र्याचा हक्क (१९-२२).
मूलभूत हक्क 12/31/2025
🕊️ स्वातंत्र्याचा हक्क
(Right to Freedom: Art. 19-22)
लोकशाहीत व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी हे हक्क अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. हा मूलभूत हक्कांचा 'कणा' मानला जातो.
कलम १९: सहा प्रकारची स्वातंत्र्ये (Protection of 6 Rights)
हे हक्क फक्त भारतीय नागरिकांना उपलब्ध आहेत (परकीयांना नाहीत).
सध्याची ६ स्वातंत्र्ये (मूळ घटनेत ७ होती):
- भाषण व अभिव्यक्ति स्वातंत्र्य (Speech & Expression). (यात 'माहितीचा अधिकार' आणि 'वृत्तपत्र स्वातंत्र्य' अंतर्भूत आहे).
- शांततेने व विनाशस्त्र जमणे (Assembly).
- संस्था किंवा संघटना स्थापन करणे (Association). (यात सहकारी संस्था स्थापन करणेही येते - ९७ वी घटनादुरुस्ती).
- मुक्त संचार करणे (Movement). (भारताच्या राज्यक्षेत्रात कोठेही).
- वास्तव्य करणे (Residence). (भारतात कोठेही राहणे).
मालमत्ता धारण करणे (Property)- (४४ व्या घटनादुरुस्तीने, १९७८ मध्ये वगळले).- व्यवसाय करणे (Profession). (कोणताही पेशा/धंदा स्वीकारणे).
⚠️ लक्षात ठेवा: हे हक्क 'अनिर्बंध' (Absolute) नाहीत. देशाची सुरक्षा, परकीय देशांशी संबंध, सार्वजनिक सुव्यवस्था, नैतिकता इत्यादी कारणांवरून सरकार यावर 'वाजवी बंधने' (Reasonable Restrictions) घालू शकते.
कलम २०: गुन्ह्याबद्दल दोषसिद्धीबाबत संरक्षण
हे कलम नागरिक आणि परकीय (अगदी शत्रू परकीय सुद्धा) अशा सर्वांना लागू आहे.
| तरतूद | अर्थ |
|---|---|
| १. पूर्वलक्षी कायद्यास प्रतिबंध (No ex-post-facto law) |
व्यक्तीला शिक्षा देताना, गुन्हा घडला त्या वेळी अस्तित्वात असलेल्या कायद्यानुसारच शिक्षा दिली जाईल. नवीन कायदा करून जुन्या गुन्ह्यासाठी शिक्षा देता येणार नाही. |
| २. दुहेरी शिक्षेस प्रतिबंध (No Double Jeopardy) |
एकाच गुन्ह्यासाठी एकापेक्षा जास्त वेळा खटला चालवला जाणार नाही आणि शिक्षा दिली जाणार नाही. |
| ३. स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्यास प्रतिबंध (No Self-incrimination) |
कोणत्याही आरोपीला स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्यासाठी (To be witness against himself) सक्ती केली जाणार नाही. |
कलम २१: जीवित व व्यक्तिगत स्वातंत्र्य (Life & Personal Liberty)
"कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती (Procedure established by law) वगळता, कोणत्याही व्यक्तीचे जीवित किंवा व्यक्तिगत स्वातंत्र्य हिरावून घेतले जाणार नाही."
- हे मानवी हक्कांचे सर्वात महत्त्वाचे कलम आहे.
- मनेका गांधी खटला (१९७८): SC ने या कलमाचा विस्तार केला. केवळ 'जगणे' म्हणजे प्राण्यासारखे जगणे नव्हे, तर 'सन्मानाने जगणे' (Right to live with dignity).
- यात आरोग्य, निवारा, प्रदूषणमुक्त पर्यावरण, गोपनीयता (Privacy - पुट्टस्वामी खटला), झोप घेणे, परदेश प्रवास इ. अनेक हक्कांचा समावेश होतो.
🎓 कलम २१-अ: शिक्षणाचा हक्क (Right to Education)
- ८६ वी घटनादुरुस्ती (२००२) अन्वये जोडले.
- ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण देणे हा मूलभूत हक्क आहे.
🌟 MPSC Special: राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency) दरम्यान इतर सर्व मूलभूत हक्क स्थगित होऊ शकतात, पण कलम २० आणि २१ कधीही स्थगित होत नाहीत. (४४ वी घटनादुरुस्ती).
कलम २२: अटकेपासून संरक्षण (Protection against Arrest)
यात दोन प्रकारच्या अटकेचा समावेश होतो:
१. शिक्षात्मक स्थानबद्धता (Punitive Detention)
सामान्य कायद्याखाली अटक झालेल्या व्यक्तीचे हक्क:
- अटकेचे कारण जाणून घेणे.
- वकिलाचा सल्ला घेणे (Right to consult Legal Practitioner).
- २४ तासांच्या आत जवळच्या दंडाधिकाऱ्यासमोर (Magistrate) हजर करणे (प्रवासाचा वेळ वगळून).
२. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता (Preventive Detention)
गुन्हा घडण्यापूर्वीच संशयावरून अटक करणे (उदा. MCOCA, UAPA).
- या व्यक्तीला २४ तासांत कोर्टात हजर करण्याची गरज नसते.
- जास्तीत जास्त ३ महिने कोठडीत ठेवता येते. (त्यापेक्षा जास्त काळासाठी सल्लागार मंडळाची परवानगी लागते).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup