Batch 3: मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP)

🧭 राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे
(DPSP: Art. 36-51)

        📌 भाग-४ (Part IV): ही तत्त्वे भारताला 'कल्याणकारी राज्य' (Welfare State) बनवण्यासाठी आहेत.

        🇮🇪 स्रोत: आयर्लंड (Irish Constitution).

        ⚖️ स्वरूप: ही 'न्यायप्रविष्ट नाहीत' (Non-justiciable). म्हणजे अंमलबजावणी न झाल्यास न्यायालयात जाता येत नाही.

डॉ. आंबेडकरांनी याचे वर्णन 'घटनेचे नावीन्यपूर्ण वैशिष्ट्य' (Novel Features) असे केले आहे. जरी घटनेत वर्गीकरण नसले तरी, अभ्यासासाठी आपण त्यांचे ३ गट करतो.

१. प्राथमिक कलमे (३६-३७)

कलम ३६: 'राज्य' या शब्दाची व्याख्या (हीच व्याख्या मूलभूत हक्कांसाठी कलम १२ मध्ये आहे).
कलम ३७: ही तत्त्वे देशाच्या शासन व्यवहारात मूलभूत (Fundamental in governance) आहेत आणि ती लागू करणे हे राज्याचे कर्तव्य असेल.

२. समाजवादी तत्त्वे (Socialist Principles)

सामाजिक आणि आर्थिक न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी.

कलम	तरतूद
३८	लोककल्याणासाठी समाजव्यवस्था निर्माण करणे (सामाजिक, आर्थिक, राजकीय न्याय).
३९	उपजीविकेचे साधन, समान कामासाठी समान वेतन (Equal Pay), साधनसंपत्तीचे विकेंद्रीकरण.
३९ (A)	मोफत कायदेशीर सल्ला (Free Legal Aid): (४२ वी दुरुस्ती, १९७६). गरिबांना न्याय मिळावा म्हणून.
४१	कामाचा, शिक्षणाचा आणि मदतीचा हक्क (Right to Work).
४२	कामाच्या ठिकाणी मानवी परिस्थिती आणि प्रसूती रजा (Maternity Relief).

३. गांधीवादी तत्त्वे (Gandhian Principles)

महात्मा गांधींच्या ग्रामस्वराज्य आणि आदर्श भारताच्या स्वप्नावर आधारित.

कलम ४०: V.IMP ग्रामपंचायतींचे संघटन (Village Panchayats): त्यांना स्वायत्त शासन म्हणून अधिकार देणे. (७३ व्या दुरुस्तीचा आधार).
कलम ४३: ग्रामीण भागात कुटीरोद्योगांना (Cottage Industries) प्रोत्साहन देणे.
कलम ४३ (B): सहकारी संस्था स्थापन करणे (९७ वी दुरुस्ती, २०११).
कलम ४६: SC/ST आणि दुर्बल घटकांचे शैक्षणिक व आर्थिक हितसंवर्धन.
कलम ४७: दारूबंदी (Prohibition of Liquor) आणि आरोग्य सुधारणे.
कलम ४८: गोवंश हत्या बंदी (Slaughter of cows) आणि पशुसंवर्धन.

४. उदारमतवादी तत्त्वे (Liberal-Intellectual)

आधुनिक भारत घडवण्यासाठीची तत्त्वे.

⚖️ कलम ४४: समान नागरी कायदा (Uniform Civil Code - UCC)
भारतातील सर्व नागरिकांसाठी (धर्म कोणताही असो) विवाह, घटस्फोट, वारसाहक्क यासाठी एकच कायदा असावा. (सध्या फक्त गोवा राज्यात लागू आहे).

कलम ४५: ६ वर्षांखालील बालकांचे संगोपन आणि शिक्षण (Early Childhood Care). (८६ व्या दुरुस्तीने बदलले).
कलम ४८ (A): पर्यावरण संरक्षण आणि वन व वन्यजीवांचे रक्षण (४२ वी दुरुस्ती).
कलम ४९: राष्ट्रीय स्मारकांचे जतन करणे.
कलम ५०: न्यायव्यवस्था ही कार्यकारी मंडळापासून स्वतंत्र ठेवणे (Separation of Judiciary from Executive).
कलम ५१: IMP आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा वाढवणे (भारताचे परराष्ट्र धोरण).

५. नवीन जोडलेली तत्त्वे (Amendments)

४२ व्या घटनादुरुस्तीने (१९७६) चार नवीन तत्त्वे जोडली:

कलम ३९: बालकांच्या विकासासाठी संधी.
कलम ३९ (A): मोफत कायदेशीर मदत.
कलम ४३ (A): कामगारांचा व्यवस्थापनात सहभाग.
कलम ४८ (A): पर्यावरण संरक्षण.

मूलभूत हक्क vs मार्गदर्शक तत्त्वे

मूलभूत हक्क (FR)	मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP)
न्यायप्रविष्ट आहेत (Justiciable).	न्यायप्रविष्ट नाहीत (Non-justiciable).
राजकीय लोकशाही स्थापन करतात.	सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही स्थापन करतात.
नकारात्मक आहेत (राज्यावर बंधने).	सकारात्मक आहेत (राज्याला आदेश).
वैयक्तिक कल्याण.	समाजाचे कल्याण.

🧭 राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे(DPSP: Art. 36-51)

१. प्राथमिक कलमे (३६-३७)

२. समाजवादी तत्त्वे (Socialist Principles)

३. गांधीवादी तत्त्वे (Gandhian Principles)

४. उदारमतवादी तत्त्वे (Liberal-Intellectual)

५. नवीन जोडलेली तत्त्वे (Amendments)

मूलभूत हक्क vs मार्गदर्शक तत्त्वे

Premium Resources

🧭 राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे
(DPSP: Art. 36-51)